تأييد و تسديد بيان ولادت صورى و معنوى
بدانكه صاحب نفايس الفنون را در اين مقام كلام لطيفى است ، و آن اين است كه : « ولادت دو قسم است يكى ، صورى و ديگرى معنوى .
اول ، عبارت است از خروج اجنّهء ارواح بشرى ، از مشيمهء عالم غيب به فضاى عالم شهادت به واسطهء آباء صورى ، و بدين ولادت نسب صورى لازم شود ، و ميراث صورى از اسباب و اموال تابع آن بود .
دوم ، عبارت است از خروج اجنهء ارواح مؤمنان از مشيمهء عالم شهادت به فضاى عالم غيب به واسطهء آباء معنوى و به اين ولادت نسبت معنوى ثابت شود و ميراث معنوى از علوم و معارف لازم آيد .
و ابتداى اين ولادت وقتى است كه روح از قيد تعلقات دنيوى به كلى خلاصى يابد و صورت احوال آخرت نصب عين او شود .
و اين ولادت است كه عيسى ( عليه السلام ) از آن خبر داد كه « لن يلج ملكوت السماوات ، من لم يولد مرّتين » .
و همچنانكه ولادت صورى مشروط است به وجود نطفه و استقرار آن در رحم ، و تسويهء اعضاء ، و نفخ روح در آن ، ولادت معنوى نيز مشروط است به وجود كلمهء ايمان و استقرار آن در دل و تسويهء حقايق ايمانى از زهد حقيقى و توبهء نصوح و توكل تام و صبر جميل و شكر جزيل و رضا و محبت و شوق و تفويض و تسليم و فنا و بقا و عين اليقين و حق اليقين و نفخ روح توحيد در صورت سوات ايمانى و چون واسطهء ايمان به غيب كه سبب ولادت معنوى است ، اولا وجود انبياء ، و ثانيا وجود اولياء است نسب ابوّت ايشان از براى مؤمنان ثابت شود و به آن نسب علوم و معارف ايمانى حاصل آيد .
از اينجاست كه از مشكات نبوت وارد است كه « من و على دو پدر اين امتيم » .
و هركه به كلى از دنيا و اعراض آن اعراض نكند ، و متوجه آخرت نگردد علامت آن است كه هنوز حقيقت ايمان در دل او فرود نيامده است » تمام شد كتاب نفايس الفنون .