پس كشف صورى منقسم به پنج قسم است :
اول ، كشف ابصارى است ، كه بطريق مشاهده و ابصار ، حاصل شود ، مثل ديدن صور متقدرهء مثاليه ، و مشاهدهء ارواح شبحيّهء نورانيه .
و از اين قبيل است مشاهدهء ملائكه در هنگام القاى وحى الهى و غير آن .
صاحب نفايس الفنون گفته است :
« بدانكه چون آينهء دل به تدريج از تصرف مصقله ذكر احديّت و توجه تام به حضرت ربوبيّت صقالت يابد ، و زنگ طبيعت و ظلمت بشريت از او محو شود قابل ظهور انوار غيبى گردد ، و چندانكه صقالت بيشتر انوار قويتر بود .
و آن انوار در بدايت حال بر مثال چراغ و شمع و شعله و آتشهاى افروخته نمايد .
و بعد از آن انوار علوى پديد آيد ، در ابتدا به صورت كوكب خرد و بعد از آن به صورت قمر ، پس به صورت شمس ، تا كه انوار مجرد از محال ، ظاهر شود ، و چون به كلى از حجب بيرون آيد ، خيال را بر او تصرفى نماند و الوان و اشكال صورت بندند .
پس بىرنگ و شكل و بىكيفيت و هيئت ، مشاهده افتد . چه شكل و لون نور به واسطهء آلايش صفات بشرى بود كه نظر روح از پس خيال و حجب ادراك كند .
و چون با روحانيت صرف افتد و از حجاب خيال بيرون آيد ، آن اشكال و الوان منتفى شود .
و از آن انوار هرآنچه به شكل امور سفلى نمايد مثل بروق و لوامع و لوايح و مشاعل و قناديل و مصابيح ، آن را انوار ارضى خوانند ، و هرچه به شكل اجرام علوى نمايد مثل كواكب و اقمار و شموس ، آن را انوار سماوى گويند .
اگرچه مظهر و مفيض همهء انوار ، ذات اقدس نور الانوار است ، و ليكن منشأ آن اختلافات در ظهور انوار ، اختلاف احوال سلاك ، و تفاوت مقامات قلوب و ارواح است در مراتب و درجات صقالت و صفا . مثلا اگر آينهء دل به قدر كوكبى صافى باشد ، نور روح به مقدار آن كوكب مشاهده شود .
و اگر آينهء دل تمام صافى شود ماه تمام بيند .
و اگر از كدورت ، بقيهاى باقى باشد ، ماه ناقص بيند .
و اگر آينهء دل بكمال صفا كرد ، آن بر مثال خورشيد مشاهده مىشود ، و هر
انوار جليه در كشف اسرار حقيقت علويه (فارسى) — صفحة 185
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص١٨٥