مقامى جوهر مجرد ، و در مقامى كيفيت است از كيفيات نفسانيه .
و صحيح است اينكه گفته شود : كه داخل در تحت همهء مقولات است .
بدانكه از براى حصول علوم و ادراكات دو طريق است ، اول طريق اكتساب و تعلم است ، و آن نيز دو قسم است :
اول آن است كه تعلم و اكتساب از خارج باشد .
و آن عبارت است از اينكه : معلم بشرى القا نمايد الفاظ عبارات و يا نقوش و كتابات را بسوى متعلم ، تا بعد از تأمل و تفكر ، در معانى آن الفاظ و نقوش و ترتيب و نظم آنها به طريق فكر و نظر ، نتايج علوم و معارف نظريه ، از واهب صور فايض گرديده ، از براى او حاصل شوند .
دوم آن است كه : اكتساب تعلم از خارج باشد ؛ معلم بشرى را مدخليتى در آن نباشد .
و آن عبارت است از اينكه تفكر نمايد در مبادى و مقدمات ، و تأمل كند در علامات و آيات ، تا نتايج علوم و معارف ، از بطون امهات مبادى مترتبه و مقدمات منتظمه ، متولد گرديده ، ظلمات قوه و جهالت را از صفحات قلوب و اذهان بزدايند .
پس در هردو قسم ، تفكر و تأمل در مبادى و مقدمات لازم و حركت قوهء عقليه - اولا : از مطلب بسوى مبادى ، و ثانيا : از مبادى بسوى مطلوب - واجب است .
و فرقى نيست مگر به اينكه در قسم اول وساطت معلم بشرى معتبر است ، اگرچه وساطتش اعدادى باشد نه ايجابى ، چنان كه مطلق تفكر و تدبّر در مبادى و مقدمات نيز از مبادى اعداديه است نه از مباديه ايجابيه .
و همهء علوم و ادراكات بعد از تحقق شرايط و معدات به وساطت مبادى قدسيه از مبدأ اعلى كه مفيض همه خيرات و كمالات ، و مفيد همه علوم و ادراكات است ، بر مدارك قابله و نفوس مستعده فايض مىشوند .
چنان كه از مشكات ولايت وارد است « العلم نور يقذفه اللّه فى قلب من يشاء » .
و اين هر دو قسم را بعضى نظر و فكر گويند ، و بعضى دراست خوانند ، و علم مستفاد از اين طريق را ارباب بصر ، استبصار گويند ، و اصحاب عرفان علم دراست خوانند .
انوار جليه در كشف اسرار حقيقت علويه (فارسى) — صفحة 162
مساهمون: ملا عبد الله مدرس زنوزى
ص١٦٢