يعنى : « نيست از شما كسى ، مگر اينكه از براى او شيطانى است .
راوى عرض كرد : حتى ترا نيز شيطانى است ؟
فرمود : بلى ، مرا نيز شيطانى است ، و ليكن خداى تعالى مرا غالب گردانيده است بر او ، پس اسلام آورده است بر دست من - يعنى تابع من شده است » .
« بدست او چو شيطان شد مسلمان * به زير پاى او شد ، سايه پنهان »
در نزد صاحبان بصيرت منكشف است كه مراد از اين شيطان نفس اماره و قواى واهمه است كه جندى از جنود شيطان كلى خارجى است .
چنان كه در صحيفهء الهيّه وارد است
« إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ »
« 1 » و مراد از ملك مقابل شيطان ، قوهء عقليّه و نفس ناطقه است ، كه جندى از جنود روح كلى خارجى است ، كه مفيض ارواح جزئيه و مفيد صور علميه و كمالات عقليه است .
پس منكشف گرديد كه دائما تجاذب و تنازع و تخاصم و تدافع در ميانهء جنود ملك و شيطان ، در معركهء قلب شريف انسانى ثابت است .
و از مشكات ولايت در كتاب عقل و جهل كتاب اصول كافى ، مروى است كه از براى هريك از عقل و جهل كه يكى ملك و ديگرى شيطان است هفتاد و - پنج جند است .
از جملهء جنود ملك ، تفكر در دثور و زوال لذات ، و شهوات دنيويه ، و تأمل در ثبات ، و دوام كمالات عقليه ، و خيرات اخرويه ، و لذات روحانيه است .
و از جملهء جنود شيطان ، تخيل شهوات نفسانى ، و لذات دنيويه ، و رياسات وهميه است .
و اين تنازع و تجاذب باقى است ، مادامى كه رياست به كلى به يكى منتقل نشده است .
و بعد از آن در حقيقت يا ملكى است از ملائكهء مقرّبين و يا شيطانى است از شياطين مضلّين « نعوذ باللّه من شرور انفسنا و من سيّئات اعمالنا ، و ما التّوفيق الّا باللّه العلى العظيم » .
هامش
( 1 ) . س يوسف ( 12 ) ، آيهء 53 .