نقل و تأييد :
اشاره به تأييد توجيه سابق در رفع اختلاف از دو كلام صدر المتألهين به نقل كلام لمعات و توجيه ديگر به مذاق صوفيه
والد علامه در كتاب لمعات الهيّه پس از بيان اقسام فاعل فرموده است : اينكه مذكور شد مطابق امور عامّه اسفار اربعه ، و مبدأ و معاد است ، و در كتاب مشاعر فاعل را هفت قسم شمرده است ، قسم هفتم را فاعل بالتجلى ناميده است ، و بيان نكرده است كه مراد از فاعل بالتجلى چه چيز است ، چنان كه ساير اقسام را نيز بيان نكرده است . ( 514 ) و بيان نمودم كه فاعل بالعنايه دو قسم است . يكى آنست كه علم به نظام اتم عين ذات فاعل باشد ، دوم آنست كه از لوازم ذات فاعل و زايد بر ذات او باشد ، و مراد آن محقق از فاعل بالتجلى در كتاب مشاعر قسم اول از فاعل بالعنايه است . پس مخالفت در كتب آن محقق ثابت نيست . تمام شد آنچه منظور بود نقل او از كلام والد علامه متفطن باش .
توجيه آخر :
بدانكه در وحدت وجود و موجود كه مشهور به صوفيه نسبت دهند جاعليّت و مجعوليّت در حقيقت وجود نبود ، لكن كثرت ممكنات و تعيّنات امكانيه را كه به اختلاف مظاهر بود ، بلكه آن نفس مظاهر باشد تابع حقيقت وجود دانند بهطورى از تبعيّت ، اگرچه كثرتى ماهويه و موهومه باشند ، و اين نحو از استتباع طورى از فاعليّت و مبدعيّت باشد . بلكه فاعل در مذاق اينان به معنى حقيقت متجليّه باشد ، و فعل تجلّى و ظهور و مفعول مجلى و مظهر بود . پس اگر فاعل را تعميم دهيم به نهجى