تمام شد ترجمهء آنچه منظور بود نقل او ( 509 ) از كلام آن فيلسوف اسلامى شيعى امامى - روح اللّه روحه - در علم كلى اسفار اربعة ، و در رسالهء مشاعر فرموده است كه فاعليت هر فاعل يا بالطبع بود ، يا بالقسر ، و يا بالتسخير ، و يا بالقصد ، و يا بالرضا و يا بالعنايه ، و يا بالتجلّى ، و ما سواى سه قسم اول البته ارادى باشد ، و قسم سيم محتمل باشد كه ارادى بود ، و يا ارادى نبود ، و صانع عالم - جلّ و علا - نزد دهريه و طباعيه به طبع فاعل بود ، و نزد معتزله به قصد با وجود داعى بر فعل ، و نزد جمهور متكلمين نيز به قصد فاعل بود لكن بدون داعى بر فعل ، و نزد اشراقيين به رضا فاعل باشد ، و نزد مشائيين به عنايت ، و نزد صوفيه به تجلى .
تمام شد ترجمهء كلام رسالهء مشاعر و اين تقسيم چنان كه در رسالهء مشاعر بود مشتمل بر هفت قسم باشد ، و چنان كه در اسفار بود شش . پس به ظاهر مختلف باشد . لكن برحسب مذهب صدر المتألهين اختلافى نباشد ، زيرا كه مذهب او در
اشاره به رفع اختلاف ما بين كلام صدر المتألهين در اسفار و مشاعر و بيان آنكه طريقهء آن جناب مىتوان واجب - جل مجده - را فاعل بالتجلى گفت .
علم سابق بر ايجاد اشياء چنين باشد كه مبدأ اعلى - جلّ و علا - در مرتبهء ذات خود عالم بود به نظام اتم فعل خود ، به علم اجمالى به اتم اتحاء . علم اجمالى در عين كشف تفصيلى به اتم انحاء كشف تفصيلى ، و همين علم به عينه عنايت باشد . زيرا كه در مفهوم عنايت زياد بودن علم فاعل بر ذات او معتبر نباشد . پس ممكن بود كه در بعضى از مقامات وجود عين ذات فاعل باشد ، و همين علم به عينه رضا بود .