جواب از سؤال سوم « 1 »
جواب اين سؤال از مطالبى كه مذكور شد ، در بيانات سابقه منكشف مىشود . زيرا كه بيان شد واجب الوجود بالذات و للذات ، از آنجا كه صرف وجود باشد محيط بود بر همهء وجودات امكانيه به احاطهء وجوديه ، و مقام وجود او فوق همهء مقامات وجوديه باشد و مراد از مقام محل و مكان نبود ، بلكه مقام هر وجود مرتبهء ذات او بود كه واقع باشد در نظام وجود . پس مقام
اشاره به احاطهء واجب تعالى شأنه و احاطهء فيض مقدس و لكن كلا على وجه لايق به و رفع توهم سريان ذات واجب على المعنى المتبادر و على وجه يمتنع عند العرفاء و الحكماء
واجب الوجود مرتبهء ذات او باشد كه وجود صرف و صرف وجود بود ، و احاطهء او به وجودات امكانيه از قبيل احاطهء جسم و جسمانيات نباشد ، بلكه احاطهء او بر آنها احاطهء وجوديه بود كه به حسب جمع در مقام ذات محيط باشد بر همهء وجودات و جملهء كمالات و فعليات وجوديه را ، چنان كه لايق ذات او باشد ، يعنى به نحو صرافت و به نهج وجوب بدون شائبهء امكان و قصور و نقصان واجد باشد ، و در مرتبهء اخيره از مرتبهء ذات و مقام دوم محيط بود بر همهء عنوانات صفات و اسماء حاكيه از حقايق صفات ذاتيه ، كه در حقيقت يك حقيقت وجوديّهاند ، و عين ذات بسيط او باشند ، و در مقام سوّم محيط بود بر اعيان ثبوتيّهء امكانيه كه در صقعى از علم ازلى به تبع اسما الهيّه به وجود ازلى موجود باشند ، لكن به تبع اسماء به وجود ذات ، و با آنكه ممكنات باشند بالذات لا مجعول باشند ( 444 ) بلا مجعوليّت ذات ، و در
هامش
( 1 ) - نسخه الف عنوان ندارد .