صورت را نسبت به ماده شركت صورت با علت مفيده ناميدهاند ، و فرمودهاند : الصورة شريكة العلة الهيولى و از آنجا كه ماهيت را درجهاى از وجود نبود كه تابع درجهء وجود باشد همچون هيولاى اولى بنابر اتحاد هيولى با صورت استتباع وجود را نسبت به ذات ماهيت جز فاعل ما به اطلاق نكردهاند و فرمودهاند : وجود موجود بالذات بود ، و ماهيت موجود بالعرض .
كلامى از نگارندهء حروف با حكيم وحيد محقق سبزوارى - قدس سره العزيز -
از اين بيانات واضح شود كه استدلال حكيم بارع وحيد عصر ما محقق سبزوارى در عليت فصل نسبت به جنس باينكه صورت شريك علت هيولى بود ، از آنجا كه فصل در مركبات خارجيه عين صورت باشد وجيه بود - لكن چون اين بيان در مطلق فصول جارى نباشد ، زيرا كه بسايط خارجيه را ماده و صورت نبود ، مگر ماده و صورت عقليّين كه در آن بسايط ما بازائى ندارند ، و به مجرد اعتبار عقل در ظرف اعتبار حاصل شوند ، و جنس و فصل در آنها بر وجه حقيقت نباشد - آن استدلال خالى از مسامحه نباشد .
مناقشة فيها تنبيه و تبصرة
كلام حكيم بارع و عارف كامل محقق سبزوارى كه مىفرمايد : « لا كما قال السيّد الشريف من انّ الفصل علّة لبعض صفات الجنس كالانطباق على ماهية و صفة التعيّن لانّ الجنس ايضا علة لبعض صفات الفصل كصفة التقويم » خالى از مناقشه نبود ( 278 ) زيرا كه از بيانات گذشته « * » منكشف گرديد ، كه
هامش
( * ) - نسخ ديگر : سابقه