مقصود از خلق غايتى بود كه وجود او محال باشد ، و چون در علم الهى بمعنى اعم كه مسمّى به علم كلّى ( 115 ) و فلسفهء كليه و فلسفهء اولى مىباشد . براهين قاطعه قائم بود بر اينكه غايت وجود هر شىء به عينها فاعل او باشد ، پس غايت وجود مكانى
اشاره به اينكه چنان كه فاعل وجود امكانى كسب قوت و شدت و عدت و مدت غيرمتناهى بود غايت او نيز غيرمتناهى مىباشد .
بما هو وجود امكانى على الاطلاق به عينها فاعل او بود
« هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ »
لازم باشد كه چنان كه فاعل وجود امكانى به ما هو وجود امكانى به حسب شدت و مدت و عدت غيرمتناهى بود ، غايت وجود او نيز به حسب شدت و مدّت و عدت غيرمتناهى باشد . پس در سير استكمالى صعودى وجودى امكانى ، ختم وجود امكانى به به دو وجود امكانى متصل شود .
« دَنا فَتَدَلَّى
اشاره به اينكه در سير عابد حقيقى شهود آخريت مبدأ اعلا راى به عينه شهود اوليت او باشد .
فَكانَ قابَ قَوْسَيْنِ »
و چون ختم به به دو متصل شود ، و انتها به ابتدا متحد آيد ، و جهت آيتيّت و حكايتيت به منتهاى قوت و شدت رسد ، تعيّن ابتدائيّت و انتهائيت در مشاهدهء سالك عارف كه عابد حقيقى بود محو گردد ، و حكم آيت و حكايت در حكم ذى الآيه ، و محكى عنه فانى شود ، و جز مشاهدهء معبود حقيقى در مشهد شهود عابد حقيقى باقى نماند . و شايد كه قول خداوند - جل و علا -
« أَوْ أَدْنى »
در اين آيهء شريفه اشاره به اين مرتبه از محو و فنا بود ، و معبود حقيقى به عينه فاعل وجود امكانى به ما هو وجود امكانى
اشاره به معنى الا الى اللّه تصير الامور
على الاطلاق بود ، پس در سير تام وجود امكانى غايت الغايات همان فاعل كل باشد ، و فاعل كل حق اول و مبدأ اعلى بود ؛
أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ
إِنَّا لِلَّهِ