سوگند ! أو راست مىگويد ومردم دربارهء أو دروغ مىگويند » « 1 » .
از اين گواهىها از بزرگان وسخندانان عرب دربارهء قرآن فراوان است كه تاريخ آن را ضبط كرده ودر بستر تاريخ اين گواهىها زنده بوده وبراي هميشه جاويدان خواهد ماند « 2 » .
وجوه اعجاز قرآن
انديشمندان در مورد اعجاز قرآن بحثهاى دامنهدارى كرده ودر اين زمينه ابعاد گوناگونى را مطرح كردهاند . البتة در اين موضوع برخى اختلاف نظرها نيز وجود دارد . پيشينيان به گونهاى انديشيدهاند ومتأخرين به گونهء ديگر وچيزهايى بر أقوال گذشته افزودهاند . ذيلا به نظريات گوناگون در باب اعجاز قرآن أشارت مىشود :
1 . أرباب أدب وسخندانان عرب ، اعجاز قرآن را در گرو فصاحت وبلاغت والاي آن دانستهاند . رسا بودن بيان وروان بودن عبارات كه در چينش واژهها رعايت شده وگزينش كلمات كه دقيق انجام گرفته ، نظم كلمات كه هريك در جاى مناسب خود قرار گرفته ، آنچنان تركيبي به وجود آورده كه از لحاظ تعبير وآواى ألفاظ وكلمات بافتى به هم پيوسته وپيوند خورده فرآهم آورده به گونهاى كه گويى سرتاسر هر آية وسوره ، واحد منسجمى را تشكيل داده وغير قابل تفكيكاند ؛ تمامى اينها بر قدرت وقوّت اين سخن الهى دلالت دارند . به علاوة ، ويژگىهاى كلمات انتخابشده به گونهاى است كه جابهجايى كلمات يا تبديل آنها هرگز امكانپذير نيست . اين سرّى است كه بزرگان علم وأدب به آن پىبرده وگفتهاند :
هرگاه كلمهاى از قرآن را از جاى خود بردارى ، آنگاه تمامى لغت عرب را جستجو كنى تا كلمهء ديگرى را بتوان جايگزين آن نمايى هرگز نخواهى يافت . زيرا كلمهء ديگرى كه هم از لحاظ معنا ومحتوا ، وهم از لحاظ آوا وهماهنگى با كلمات رديف
هامش
( 1 ) قاضى عياض ؛ الشفاء ؛ ص 224 . شرح آن ؛ چاپ إسلامبول سال 1285 ، ج 1 ، ص 320 . صحيح مسلم ، ج 7 ، ص 153 . مستدرك حاكم ، ج 3 ، ص 339 . اصابهء ابن حجر ، ج 1 ، ص 76 وج 4 ، ص 63 .
( 2 ) ر . ك : التمهيد ، ج 4 .