وجوه محتمله در ألفاظ وعبارات قرآن ، بهويژه در جملههاى تركيبي - چنانچه أشارت رفت - فراوان است وتا كسى اين وجوه محتمله را نداند ، درست را از نادرست تشخيص نخواهد داد وبر حقيقت تفسير آية آگاه نخواهند شد چه پى بردن به حقيقت ، به ميزان تشخيص وتوانايى جدايى صحيح از مستقيم بستگى دارد . به هر تقدير در قرآن اين ويژگى وجود دارد كه در بسيارى از تعابير آن راه احتمالات باز است . براي روشن شدن معنا بايد راه احتمالات سدّ شود .
مولا أمير مؤمنان عليه السّلام فرموده : « القرآن حمّال ذو وجوه ؛ قرآن محتملات گوناگونى را پذيرا است » . هريك از آيات كشش معاني مختلفي را دارد لذا بايد انديشيد تا راه درست را براي رسيدن به معاني صحيح يافت . اين سخن را علي عليه السّلام هنگامى به ابن عباس فرمود كه خواست أو را به احتجاج با خوارج روانه كند . آنگاه دستور فرمود :
« لا تخاصمهم بالقرآن ، فإنّ القرآن حمّال ذو وجوه تقول ويقولون . . . ولكن حاججهم بالسّنّة ، فإنّهم لن يجدوا عنها محيصا « 1 » ؛ با قرآن با آنان درگير نشو ، زيرا قرآن معاني گوناگونى را پذيرا است ، مىگويى ومىگويند . . . ولى با سنّت با آنان از در گفتگو درآى ، زيرا راه چارهاى جز پذيرفتن وتسليم شدن نخواهند داشت » . ابن عباس با انجام دستور أمير مؤمنان بر خصم پيروز گرديد .
ازاينرو ، از قتادة بن سليمان نقل است كه گفت : « لا يكون الرجل فقيها كلّ الفقه حتى يرى للقرآن وجوها كثيرة ؛ فقيه توانا كسى است كه براي قرآن وجوه محتملهء فراوان بداند » . از أبو الدرداء نيز روايت شده : « إنّك لن تفقه كلّ الفقه حتى ترى للقرآن وجوها » « 2 » . پس درك صحيح قرآن در آن است كه يك مفسّر دانا تمامى وجوه محتملهء آيات را بداند وبتواند صحيح آن را از سقيم جدا سازد . لذا پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله فرموده است : « القرآن ذلول ذو وجوه ، فاحملوه على أحسن الوجوه « 3 » ؛ قرآن همچون شتر رام به هر طرف مىتوان أو را برد ، ولى آن را بر بهترين وجه راه بريد » .
هامش
( 1 ) ابن أبي الحديد ، شرح نهج البلاغة ، ج 18 ، ص 71 ، شمارهء نامهء 77 .
( 2 ) سيوطى ، الاتقان ، ج 2 ، ص 122 - 121 .
( 3 ) تفسير صافي ، ج 1 ، مقدمهء 5 ، ص 21 .