وجهي چند آيت از قرآن به دليل آوردم . . . » « 1 » .
تعريف وجوه ونظائر
وجوه ، دربارهء محتملات معاني به كار مىرود ونظائر ، دربارهء ألفاظ وتعابير . اگر در لفظ يا عبارتى چند معنا احتمال رود ، اين معاني را « وجوه » گويند . بدين معنا كه عبارت مذكور را بتوان بر چند وجه تعبير كرد وهر وجهي را تفسيري شمرد . نظائر در ألفاظ يا تعابير مترادفه به كار مىرود وآن هنگامى است كه چند لفظ ( كلمه يا جمله ) يك معناى تقريبي واحد را افاده كنند . اين بيشتر در الفاظى يافت مىشود كه داراى معاني متقارب ومترادف باشند وجدا ساختن آنها گاه دشوار مىنمايد . در قرآن از هر دو نوع فراوان يافت مىشود . لذا شناخت وجوه ونظائر در قرآن يك ضرورت تفسيري به شمار مىرود .
جلال الدين سيوطى در تعريف وجوه چنين گويد : « فالوجوه للفظ المشترك الذي يستعمل في عدة معان ، كلفظ الأمّة . . « 2 » ؛ وجوه لفظ مشتركى را گويند كه در چند معنا به كار مىرود ، مانند لفظ " امّت " كه به سه معنا آمده : ملت ، طريقت ومدّت » . امّت به معناى ملت در آيهء :
« وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً
« 3 » ؛ اين چنين است كه ما شما را ملتى ميانه قرار داديم » . امّت به معناى طريقت نظير آيهء :
« إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ
« 4 » ؛ ما پدرانمان را بر طريقتى [ روشى ] يافتيم وما همان را دنبال مىكنيم » . امّت به معناى مدت نظير آيهء :
« وَقالَ الَّذِي نَجا مِنْهُما وَادَّكَرَ بَعْدَ أُمَّةٍ . . .
« 5 » ؛ وآنكس از آن دو [ زندانى ] كه نجات يافته وپس از مدتي [ يوسف را ] به خاطر آورده بود ، گفت . . . » .
در تعريف نظائر گويد : « والنظائر ، كالألفاظ المتواطئة . . . ؛ نظائر الفاظى را گويند كه با يكديگر همآهنگ وهمتا باشند » مانند ألفاظ مترادفه كه معاني آنها يكسان يا نزديك به هم باشند .
هامش
( 1 ) از مقدمهء مؤلّف بر كتاب ، ص 2 - 1 .
( 2 ) الاتقان ، ج 2 ، ص 121 .
( 3 ) بقره 2 : 143 .
( 4 ) زخرف 43 : 23 .
( 5 ) يوسف 12 : 45 .