تمامى اين موارد ، مقصود عنايت خاصّ است .
« وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا
« 1 » ؛ ودر برابر حكم [ ودستور ] پروردگارت شكيبا باش كه تو خود در عنايت [ وحمايت ] مايى » .
« وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي »
« 2 » - خطاب به موسى عليه السّلام است - يعنى آنچه بر تو گذشت ، تماما در زير پوشش عنايت ما بودى .
ساق ، در سورهء قلم آمده :
« يَوْمَ يُكْشَفُ عَنْ ساقٍ »
« 3 » كناية از شدّت ودشوارى روز قيامت است ؛ مانند
« وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ . إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ
« 4 » ؛ وساق [ از دشوارى موقعيت ] به هم مىپيچد . در آن روز همه به سوى پروردگارت رهسپارند » .
وأساسا « كشف ساق » در استعمال رايج عرب ، كناية از جدّ در امر است ؛ يعنى دوران بازى كه در اين جهان بود سرآمد وهنگامهء جدّ وواقعنگرى محض فرا رسيده است . در اصطلاح زبان فارسي به جاى كشف ساق ، دامن به كمر زدن به كار مىرود ، وهمان مفهوم را ايفا مىكند وكناية از تصميم جدّى در كار است .
اراده واختيار
يكى از مسايل مورد بحث ميان اشاعره وأهل عدل « 5 » ، دربارهء افعال اختياري انسان است كه آيا با اراده واختيار خود أو انجام مىگيرد ، يا خارج از اراده واختيار أو است ؟
أبو الحسن اشعرى مىگويد : « مقتضاى توحيد ربوبيّت آن است كه هر چه در عالم هستى پديد آيد ؛ از جمله افعال ( به ظاهر ) اختياري انسان ، با ارادهء مستقيم حق تعالى انجام مىگيرد ، وگرنه موجب شرك در ربوبيّت مىگردد وغير خدا نيز در پديد آوردن اشيا شريك مىباشد . در حالي كه « لا مؤثّر في الوجود إلّا اللّه ؛ هيچ عاملي در پديد آمدن پديدهها جز ارادهء حق تعالى دخالتى ندارد » وبه بيش از 25 آية در اين
هامش
( 1 ) طور 52 : 48 .
( 2 ) طه 20 : 39 .
( 3 ) قلم 68 : 42 .
( 4 ) قيامت 75 : 30 - 29 .
( 5 ) أهل عدل يا عدليّون به كساني گفته مىشود ( اماميّه معتزله ) كه خدا را متصف به صفت عدل وحكمت مىدانند وافعال خداوند را برخاسته از مقام عدل وحكمت أو مىشمرند . لذا هرگونه فعلى كه خارج از اين محدودهء باشد هرگز از جانب حق تعالى انجام نمىگيرد ؛ از جمله كسى گناه كند واز محدودهء اراده بيرون باشد ، آنگاه مورد عتاب وعقاب قرار گيرد !