بدون الف وبه صورت « عتو » نوشته مىشود ؟ واز همين قبيل است سرّ زيادت الف در « آمنوا » وحذف آن از « باؤ » و « جاؤ » و « تبوّءو » و « فاؤ » در سورهء بقره . تمام اينها اسرار الهى واغراض حكمتآميز پيامبر صلّى اللّه عليه وآله است كه بر مردم پوشيده مىباشد ، زيرا اينها اسرار باطني است كه جز از طريق موهبت الهى ، قابل درك نيست ومانند ألفاظ وحروف مقطعهاى است كه در أوايل سور است وداراى اسرارى بزرگ ومعاني بسيارى است كه بيشتر مردم بدان اسرار پى نمىبرند وچيزى از معاني الهى كه بدانها اشاره شده ، درك نمىكنند ورسم الخطى كه در قرآن به كار رفته از همين قبيل است » « 1 » .
برخى تلاش كردهاند تا اسرار اين نحو از رسم الخط را كشف كنند . لذا با تكلّف آشكار اظهار نظرهايى كردهاند . مثلا تصور كردهاند كه زيادت الف در « لأذبحنّه » دلالت بر آن دارد كه ذبح واقع نشده است . وزيادت « يا » در
« وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ »
« 2 » براي اشاره به تعظيم قدرت الهى است كه بهوسيلهء آن ، آسمان را بنا نهاده است وبا هيچ قدرت ونيروى ديگر مشابهت ندارد واين به مقتضاى اين قاعدهء معروف است كه « زيادة المباني تدلّ على زيادة المعاني » « 3 » .
أبو العباس مراكشى معروف به ابن البناء ( متوفاى 721 ) در كتاب خود « عنوان الدليل في مرسوم التنزيل » به تفصيل در اين زمينه توضيح داده است . أو تشريح كرده كه وضعيت اين حروف در خط ، بر حسب اختلاف وچگونگى معاني كلمات است كه از اسرار وحكمتهاى پنهانى حكايت دارد . از جملهء اين حكمتها توجه به عوالم غيب وشهود ومراتب وجود ومقامات است . در ذيل گزيدهاى از گفتههاى أو را مىآوريم كه نشاندهندهء ميزان غلوّ ومبالغهء أو دربارهء رسمالخط مىباشد :
1 . اضافه كردن الف در « لأذبحنّه » براي توجّه دادن به اين معنا است كه ذبح از عذابي كه در صدر آية ذكر شده شديدتر است .
« لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ »
« 4 » .
2 . الف در « يرجوا » و « يدعوا » اضافه شده است تا بر آن دلالت كند كه فعل به
هامش
( 1 ) مناهل العرفان ، ج 1 ، ص 376 - 375 .
( 2 ) ذاريات 51 : 47 .
( 3 ) مقدمهء ابن خلدون ؛ ص 419 . مناهل العرفان ؛ ج 1 ، ص 367 .
( 4 ) نمل 27 : 21 .