در دوران عثمان ، كه ميان طرفداران مصاحف صحابه اختلاف شديد رخ داد ، طلحة بن عبيد اللّه به مولى أمير مؤمنان عليه السّلام عرض كرد : به ياد دارى آن روزى را كه مصحف خود را بر مردم عرضه داشتى ونپذيرفتند ، چه مىشود امروز آن را ارائه دهى تا شايد رفع اختلاف گردد ؟ حضرت از جواب دادن سرباززد . طلحه سؤال خود را تكرار كرد . حضرت فرمود : « عمدا از جواب سرباززدم » . آنگاه به طلحه گفت : « آيا اين قرآن كه امروزه در دست مردم است ، تمامى آن قرآن است يا آن كه غير از قرآن نيز داخل آن شده است ؟ » طلحه گفت : البتة تمامى آن قرآن است . حضرت فرمود : « اكنون كه چنين است ، چنانچه به آن اخذ كنيد وعمل نماييد ، به رستگارى رسيدهايد » . طلحه گفت : اگر چنين است ، پس ما را بس است وديگر چيزى نگفت « 1 » .
حضرت با اين جواب خواستند تا علاوة بر حفظ وحدت ، صلابت واستوارى قرآن محفوظ بماند .
جمع زيد بن ثابت
وصيت پيامبر گرامى صلّى اللّه عليه وآله جمع قرآن بود تا مانند تورات يهود در معرض ضايع شدن قرار نگيرد « 2 » . علي عليه السّلام پس از رحلت پيامبر از وصيت تبعيت كرد وبه اين مهم پرداخت وآن را عرضه داشت ، ولى به دلايلى پذيرفته نشد . اما از آنجايى كه قرآن اولين مرجع تشريع آيين اسلام وزيربناى ساخت جامعه اسلامى است ، ضرورت داشت خلفاى وقت از ديگر كاتبان كلام الهى استفاده كنند تا با جمع قرآن از روى قطعات چوب واستخوان وسينههاى حافظان قرآن ، آن را ضبط كنند . وخلأ از دست رفتن هفتاد تن وبنا بر قولي چهارصد تن از حافظان قرآن را كه در جنگ يمامه به شهادت رسيدند ، جبران كنند « 3 » .
بنابراين أبو بكر از زيد بن ثابت خواست تا قرآن را جمعآورى كند . زيد مىگويد :
« أبو بكر مرا فراخواند ، وپس از مشاوره با عمر - كه در آنجا بود - گفت : بسيارى از
هامش
( 1 ) همان ؛ ص 124 .
( 2 ) تفسير قمى ؛ ص 745 .
( 3 ) فتح الباري ؛ ج 7 ، ص 447 - در آن واقعه 360 تن از مهاجرين وأنصار از شهر مدينه و 300 تن از مهاجرين ساكن در غير مدينه و 300 تن از تابعين كشته شده بودند ( تاريخ طبري ؛ ج 2 ، ص 516 ) .