را در آن عهد حافظ بودهاند وبسيار بعيد مىنمايد كه مسألهاى با اين اهميت را پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله رها كرده باشد تا پس از وى نظم وترتيب داده شود .
اين نظر قابل قبول نيست ، زيرا حافظ يا جامع قرآن بودن در آن عهد ، دليل نمىشود كه ميان سورهها ترتيبي وجود داشته است . واگر كسى هر آن چه از قرآن كه تا آن روز نازل شده ، حفظ وضبط كرده باشد ، حافظ وجامع قرآن خواهد بود .
بنابراين لازمهء حفظ همهء قرآن ترتيب فعلى آن نيست . امّا اهميت اين مسئله چندان روشن نيست ، زيرا آنچه مهم است تكميل سورهها ومستقل بودن هر سوره از سورهء ديگر است تا آيههاى هر سوره با آيههاى سورههاى ديگر اشتباه نشود . اين مهم در عهد پيامبر صلّى اللّه عليه وآله صورت گرفت . امّا ترتيب بين سورهها تا هنگام پايان يافتن نزول قرآن امكان نداشت ، زيرا پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله تا در حال حيات بود هر لحظه احتمال نزول سورهها وآيههايى مىرفت . بنابراين طبيعي است كه پس از يأس از نزول قرآن ، كه به پايان يافتن حيات پيامبر وابسته بود ، سورههاى قرآن قابل نظم وترتيب خواهد بود .
بر اين أساس ، بيشتر محقّقين وتاريخنويسان بر آنند كه جمع وترتيب سورهها پس از وفات پيامبر صلّى اللّه عليه وآله براي نخستين بار بر دست على أمير مؤمنان عليه السّلام سپس زيد بن ثابت وديگر صحابهء بزرگوار انجام گرفت . ودر مجموع شايد بتوان گفت كه عمل جمع قرآن به دست صحابه ، پس از رحلت پيامبر صلّى اللّه عليه وآله از أمور مسلّم تاريخ است .
علي عليه السّلام نخستين كسى بود كه پس از وفات پيامبر صلّى اللّه عليه وآله به جمع قرآن مشغول گرديد . بر حسب روايات ، مدت شش ماه در منزل نشست واين كار را به انجام رساند . ابن نديم گويد : « اولين مصحفى كه گردآورى شد مصحف على بود واين مصحف نزد آل جعفر بود » . سپس مىگويد : « مصحفى را ديدم نزد أبو يعلى حمزهء حسنى كه با خط على بود وچند صفحه از آن افتاده بود وفرزندان حسن بن علي آن را به ميراث گرفته بودند » « 1 » . محمد بن سيرين از عكرمة نقل مىكند : « در ابتداى خلافت أبو بكر ، على در خانه نشست وقرآن را جمعآورى كرد » . گويد : « از عكرمة
هامش
( 1 ) الفهرست ؛ ص 48 - 47 .