پرسيدم : آيا ترتيب ونظم آن مانند ديگر مصاحف بود ؟ آيا رعايت ترتيب نزول در آن شده بود ؟ گفت : اگر جنّ وانس گرد آيند وبخواهند مانند على قرآن را گرد آورند ، نخواهند توانست » . ابن سيرين مىگويد : « هر چه دنبال كردم تا بر آن مصحف دست يابم ، ميسورم نگرديد » « 1 » . ابن جزى كلبى گويد : « اگر مصحف على يافت مىشد ، هرآينه در آن علم فراوان يافت مىگرديد » « 2 » .
وصف مصحف علي عليه السّلام
مصحفى را كه مولى أمير مؤمنان عليه السّلام گردآورى كرده بود ، داراى ويژگىهاى خاصّى بود كه در مصاحف ديگر وجود نداشت .
أولا ؛ ترتيب دقيق آيات وسور ، طبق نزول آنها رعايت شده بود . يعنى در اين مصحف مكي پيش از مدنى آمده ومراحل وسير تاريخي نزول آيات روشن بود .
بدين وسيله سير تشريع واحكام ، مخصوصا مسألهء ناسخ ومنسوخ در قرآن به خوبى به دست مىآمد .
ثانيا ؛ در اين مصحف قرائت آيات ، طبق قرائت پيامبر أكرم صلّى اللّه عليه وآله كه اصيلترين قرائت بود ، ثبت شده بود وهرگز براي اختلاف قرائت در آن راهى نبود . بدين ترتيب راه براي فهم محتوا وبه دست آوردن تفسير صحيح آية هموار بود . اين امر اهميت بسزايى داشت ، زيرا چه بسا اختلاف قرائت موجب گمراهى مفسر مىشود . كه در آن مصحف هرگونه موجبات گمراهى وجود نداشت .
ثالثا ؛ اين مصحف مشتمل بر تنزيل وتأويل بود . يعنى موارد نزول ومناسبتهايى را كه موجب نزول آيات وسورهها بود ، در حاشيهء مصحف توضيح مىداد . اين حواشي بهترين وسيله براي فهم معاني قرآن ورفع بسيارى از مبهمات بود وعلاوة بر ذكر سبب نزول در حواشي ، تأويلاتى نيز وجود داشت . اين تأويلات برداشتهاى كلى وجامع از موارد خاص آيات بود كه در فهم آيهها بسيار مؤثر بود .
أمير مؤمنان عليه السّلام خود مىفرمايد : « ولقد جئتهم بالكتاب مشتملا على التنزيل
و
هامش
( 1 ) طبقات ابن سعد ؛ ج 2 ، ص 101 . الاستيعاب در حاشيهء الإصابة ؛ ج 2 ، ص 253 . الاتقان ؛ ج 1 ، ص 57 .
( 2 ) ابن جزيّ الكلبي ؛ التسهيل لعلوم التنزيل ؛ ج 1 ، ص 4 ونيز رجوع كنيد به : التمهيد ؛ ج 1 ، ص 288 و 296 - 292 .