نقائض موجهات
1 . بسائط
در پايان مبحث تناقض ، بهطور مختصر ، نقائض موجهات را بيان مىكنيم :
ضروريهء مطلقه : نقيض ضروريهء مطلقه ، ممكنهء عامه است . بيان ذلك :
در ضروريهء مطلقه به ضرورت نسبت محمول به موضوع حكم شده مادام الذات ، چه اين نسبت ايجابى باشد يا سلبى ، و از آنجا كه « نقيض كل شىء رفعه » پس نقيض ضرورت ، رفع و سلب ضرورت است .
در نتيجه نقيض ضروريهء مطلقه قضيهاى است كه در آن به سلب ضرورت حكم شده باشد كه اين سلب ضرورت ايجابى يا سلبى مساوى است با امكان طرف مقابل آن نسبت .
پس اگر در قضيهء ضروريه به ضرورت نسبت ايجابى حكم شده باشد مثل : « كل انسان حيوان بالضرورة » حتما در جانب نقيض آن به سلب ضرورت ايجابى حكم مىشود كه مساوى با امكان طرف سلب است پس نقيض ضرورت ايجاب ، امكان سلب است . يعنى : « بعض الانسان ليس به حيوان بالامكان العام » ، و اگر در قضيهء ضروريه حكم به ضرورت سلب شده باشد مثل : « لا شىء من لانسان بحجر بالضرورة » در نقيض آن ، به سلب ضرورت سلبى حكم مىشود و سلب ضرورت سلب مساوى با امكان جانب ايجاب است ، پس نقيض ضرورت سلب ، امكان ايجاب است يعنى : « بعض الانسان حجر بالامكان العام » .
دائمهء مطلقه : نقيض دائمهء مطلقه ، مطلقهء عامه است . مثلا : « كل فلك متحرك بالدوام » نقيض آن عبارت است از : « بعض الفلك ليس بمتحرك بالفعل » .
برهان : دائمه مطلقه قضيهاى است كه در آن به دوام نسبت محمول به موضوع مادام الذات حكم شده باشد . چه دوام ايجابى و چه سلبى . از طرفى قانون كلى آن است كه : « نقيض كل شىء رفعه » پس نقيض دوام ، سلب دوام است يعنى لا دوام و از طرفى در بيان معناى لا دوام ذاتى گفتيم كه لازمهء سلب دوام ذاتى ، فعليت نسبت مقابل است ، يعنى : وجود آن نسبت ، در يكى از ازمنهء ثلاثه ؛ پس نقيض غير مستقيم دائمه مطلقه ، مطلقهء عامه است و اگر در دائمه مطلقه ، به دوام ايجاب حكم شده باشد ، در نقيض آن