قسم از هشت قسم با همديگر اختلاف دارند و آن اينكه در حاشيه در اقسام قضيهء ضروريه دو قسم به نام :
( 1 . وقتيه مطلقه يا ضروريه وقتيهء معينه ، 2 . منتشرهء مطلقه يا ضروريه وقتيهء غير معينه ) بيان شده كه در المنطق ذكرى از آنها نشده . از آن طرف دو قسم در المنطق آمده به نام : ( 1 . حينيهء مطلقه ، 2 . حينيهء ممكنه ) كه در موجهات بسيطهء حاشيه نيامدهاند ، اگرچه در باب احكام قضيه در حاشيه ذكر شدهاند .
مرحوم مظفر مىفرمايد : اهم بسائط هشت قضيه است كه هركدام نيز داراى موجبه و سالبه هستند و پيش از بيان آنها اشارهاى به انواع و اقسام جهات قضيه داشته باشيم چرا كه اين اقسام از اختلاف جهات پيدا مىشود :
بطور كلى قضيه برحسب واقع و نفس الامر يا داراى مادهء وجوب بود يا امتناع و يا امكان خاص كه تفصيلا ذكر شد . ولى برحسب عبارت و آنچه كه ادراك شده و در قضيه بيان مىشود ، يا جهت ضرورت است ، كه خود انواع و اقسامى دارد ( از ضرورت ازليهء كه عاليترين مرحله است تا ضرورت ذاتيه و ضرورت وصفيه و ضرورت در وقت معين و ضرورت در وقت غير معين و ضرورت به شرط محمول ؛ كه هركدام بعدا خواهد شد ) و يا جهت دوام است كه آن هم شعب و مراتبى دارد ( كه اهم آنها عبارتست از دو مرحلهء دوام ذاتى و دوام وصفى ) و يا جهت فعليت است ( كه آن نيز يا فعليت ذاتى و يا وصفى است ) و يا جهت امكان عام است ( كه آن نيز به حسب ذات و وصف عنوانى محاسبه مىشود ) و يا داراى جهت امكان خاص است ( كه تنها برحسب ذات ملاحظه مىشود ) و يا داراى جهت امتناع است كه البته اين جهت استعمال ندارد و گفته نمىشود :
« الانسان حجر بالامتناع » بلكه بجاى آن از ضرورت سلب استفاده مىشود كه در جهت ضرورت داخل شد و آن يا ضرورت ايجاب است يا ضرورت سلب . ( البته بحث دقيقى است در رابطه با اينكه همهء اين جهات خمس « ضرورت ، دوام ، فعليت ، امكان عام ، و امكان خاص » به آن سه ماده برمىگردد و واقع ، از آن سه حالت خارج نيست كه تفصيل اين مباحث از حوزهء مطالب اين كتاب خارج است ) حال با اين ملاحظه ، اقسام بسائط را شروع مىكنيم كه اهم آنها هشت قسم است :
1 - ضروريه : ضروريه در تقسيمى شش قسم مىشود :
الف : ضروريه ازليه ، ب : ضروريه ذاتيه ، ج : مشروطه عامه ، د : وقتيه مطلقه ، ه :
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 365
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٦٥