قوله : و مما يجب ملاك صدق و كذب در موجهات : گاهى جهت با ماده صددرصد تطابق دارند .
همانند مثال الف در اين صورت قضيه صادق است چون صدق عبارتست از : مطابقت خبر با واقع و نفس الامر و اينجا نيز چنين است پس ملاك صدق بدست آمد و گاهى جهت با ماده تطابق ندارد ولى در اثر اعم بودن باز قضيه صدق است و گاهى جهت با ماده تطابق ندارد ولى در اثر اعم بودن باز قضيه صدق است مانند مثال ب و ج و د . و گاهى جهت با ماده نه تنها تطابق ندارند بلكه تناقض دارند همانند مثال ه و امثال آنكه در اين فرض قضيه كاذبه خواهد بود پس يكى از شروط صدق موجهات آنست كه :
جهت آنها با ماده واقعى متناقض نباشند .
انواع موجهات
پس از آشنايى با معناى مادهء قضيه و جهت قضيه در بيان انواع قضاياى موجهه وارد مىشويم : قضيه موجهه در تقسيمى به دو قسم مىشود : 1 - بسيطه ، 2 - مركبه .
موجههء بسيطه عبارتست از : قضيهء موجههاى كه ظاهرا و باطنا يك قضيه بيشتر نبوده و داراى يك نسبت بيشتر نيست و با تجزيه و تحليل هم نخواهيم توانست آن را به دو قضيه منحل كنيم .
موجههء مركبه عبارتست از : قضيهء موجههاى كه با تجزيه و تحليل به دو قضيه منحل مىشود ؛ كه هميشه جزء اوّل آن به صراحت ذكر مىشود و جزء ثانى آن با رمز بيان مىشود ، امّا وقتى آن را تحليل مىكنيم خود يك قضيه مىشود . پس در حقيقت ، دو قضيه موجهه بسيطه و دو نسبت داريم كه يكى سلبى و ديگرى ايجابى است ؛ به اين صورت كه اگر جزء اوّل موجبه باشد جزء ثانى سالبه است و بالعكس . روى همين اصل كه به دو قضيه منحل مىشود آن را مركبه گويند .
اقسام بسائط
قضاياى موجهه بسيطه بسيار است و تفصيل همهء آنها در كتب مطولهء منطقى از قبيل « شرح مطالع » و « اساس الاقتباس » آمده ، ولى مشهور مناطقه به سليقه خود برخى را ذكر مىكنند ، مثلا : در « شرح شمسيه » شش قسم بيان شده و در « حاشيهء ملّا عبد اللّه » هشت قسم و در منطق مرحوم مظفر نيز هشت قسم ذكر شده است و البته حاشيه و المنطق در دو