ج : گاهى جهت جامعه احد الامور الثلاثة است : يا جنس يا نوع يا صنف كه در حقيقت باز قدر جامع اصلى و اوّلى صنف است و به لحاظ آن اين قسمت در مرحلهء ثانيه براى نوع و در مراحل بعدى براى جنس هم ثابت است ؛ چون اخص داراى اعم مىباشد و البتّه جهات افتراق در اين فرض به يك سلسله عوارض خاصهء مشخّصه و ويژگىهاى فردى خواهد بود كه در هر فرد و مصداقى از مصاديق مقسم موجود است ، مثلا مىگوييم : « العالم اما زيد و اما عمرو » و . . . يا « الانسان اما زيد و اما بكر » و . . . كه هر فردى براى خود مشخصاتى دارد ، حال نام اين تقسيمبندى را تفريد يا فردفرد كردن گويند و نام اقسام را افراد و اشخاص نامند .
و امّا آنجا كه جهت مشترك خارج از ذات و ذاتيات اقسام و از عوارض خارجى آنها باشد خود دو شعبه دارد :
1 . قسمت عوارض به معروضات ، مانند : « الابيض اما ثلج و اما قطن و اما عاج و اما جس و اما قرطاس » و . . . كه همهء آنها در وصف عرضى بياض با يكديگر مشتركند ؛ ولى در اصل ذات و ذاتيات و ماهيّت يا عوارض از يكديگر ممتاز هستند و براى هريك ذاتىاى مخصوص است . يا مثلا : « الكائن الفاسد اما معدن و اما نبات و اما حيوان » كه اين هرسه در وصف عنوانى و عرضى كون و فساد مشتركند ، يعنى هرسه متكون مىشوند و پس از مدتى رو به فساد و نابودى مىروند . ولى هركدام خاصيّتى مخصوص به خود دارند كه بدانوسيله از ديگرى ممتازند يا مثلا : « العالم اما غنى و اما فقير » ، « العالم اما شرقى و اما غربى » و . . . كه باز اقسام در عرضى عالم بودن مشترك و در مشخصات صنفيه ممتازند .
2 . قسمت عوارض به عوارض كقسمة الاصناف الى الاصناف كه مثال اخير يعنى العالم . . . براى اين قسم متناسب است و البتّه مرحوم مظفّر اين را بيان نكرده و تنها به مثال بسنده كرده ، ولى مرحوم علّامه ( ره ) در الجوهر النضيد ص 225 اشاره فرمودهاند .
5 - اساليب قسمت
مطلب پنجم از مطالب قسمت پيرامون اسلوبها و روشهاى گوناگون تقسيمبندى است . با بيان ديگر : در مطلب چهارم گفته شد كه قسمت يا قسمت كلّ به اجزاء و يا كلّى به جزئيات است و تبيين شد . همچنين در اصل چهارم از اصول چهارگانه قسمت در مطلب سوم اشاره شد به اينكه يك تقسيم هنگامى صحيح و منطقى است كه جامع و