بعض الانسان ابيض يا بعض ما صدق عليه الانسان صدق عليه الابيض و بعض ما صدق عليه الانسان لم يصدق عليه الابيض ( سياهپوستان ) و بعض ما صدق عليه الابيض لا يصدق عليه الانسان ( برف ، عاج ، كاغذ ) .
حال نسبت ميان دو نقيض اين دو مفهوم كلّى عبارت است از تباين جزيى .
بيان ذلك : براى آشنايى با تباين جزيى چند سؤال مطرح مىشود :
سؤال اوّل : تباين جزيى چيست ؟
جواب : تباين جزيى عبارت است از : عدم اجتماع دو مفهوم كلّى در بعض موارد و به عبارت ديگر : تباين جزيى يعنى تباين في الجملة و معناى في الجمله اين است كه : اى مع قطع النظر از اينكه اين تباين تنها و تنها در بعضى افراد و مصاديق باشد و در بعضى ديگر مشترك باشد و يا اينكه تباين در تمام افراد دو كلّى و تباين كلّى باشد .
سؤال دوم : آيا تباين جزيى ، قسم پنجمى از نسبت است ؟
جواب : خير بلكه تباين جزيى يك عنوان كلّى مشير است و توسّط آن به دو قسم از چهار قسم نسب اربع اشاره مىشود :
1 . تباين كلّى . 2 . عموم و خصوص منوجه ؛ زيرا در اعمّ و اخصّ منوجه اين معنا هست ، يعنى تباين جزيى و في الجمله دارد زيرا كه در بعض موارد بهطور قطع هر كدام بدون ديگرى صادق هستند و آن مادههاى افتراق است و در متباينان هم اين معنا صدق مىكند ، زيرا كه وقتى دو مفهوم كلّى در تمام افراد با يكديگر تباين داشتن هيچ كدام بر افراد ديگرى صادق نبود ، روش اولى در بعض افراد هم باهم تباين دارند و تصادق ندارند و خوب مىدانيم كه اثبات شيئى نفى ماعدا نمىكند و نفى شيئى اثبات ماعدا نمىكند ؛ يعنى مفهوم كلام مذكور اين نيست كه : ففى بعض الموارد تصادق دارد .
خير اعّم است از تصادق داشتن و نداشتن ، با اين محاسبه نسبت تباين جزيى يك نسبت پنجمى نبوده بلكه عنوان مشير است به دو نسبت از نسب اربع .
سؤال سوم : شما در بيان نسبتها بين دو نقيض متساويان فرموديد : تساوى كلّى است و هكذا نسبت دو نقيض اعّم و اخصّ مطلق را گفتى ، عموم و خصوص مطلق است ، ولى برعكس عينان ، حال چرا در مورد نسبت ميان دو نقيض دو مفهوم كلّى اعّم و اخصّ منوجه بهطور صريح نگفتيد ، نسبتها عموم و خصوص منوجه است با تباين كلّى است ؟ چرا صحبت از تباين جزيى كرديد كه متوهّمى توهّم كند كه اين نسبت
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 164
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٦٤