2 . برخى از مفاهيم كليّه وقتى با افرادشان مقايسه مىكنيم و صدقشان را در نظر مىگيريم ملاحظه مىكنيم كه صدق آنها بر افرادشان بالتساوى و بهطور يكسان و برابر نيست بلكه صدقشان بر بعض افراد و مراتب با صدق آنها بر مراتب و افراد ديگر متفاوت است . نام اينگونه مفاهيم را كليات مشكّكه گويند كه داراى تشكيك است و آدمى را به شك مىاندازد كه كدام مرتبه مراد است . كلى مشكك را به لحاظ انواع تشكيكها و تفاوتها به شش نوع تقسيم مىكنند ( كه در حقيقت اين انواع ششگانه به چهار نوع بازمىگردد ) و آنها عبارتند از :
1 . تشكيك به اشدّيت و اضعفيّت يعنى صدق كلى بر بعض مراتب شديدتر و قويتر است از صدق آن بر بعض مرتبهاى ديگر ، مثلا مفهوم كلى ابيض بر سفيدى قرطاس گفته مىشود ، بر سفيدى عاج پيلان اطلاق مىشود ، بر سفيدى برف هم اطلاق مىشود ولى سفيدى برف به مراتب شديدتر و پررنگتر از عاج و كاغذ است در ساير رنگها و كيفيات مبصره و مسموعه نيز اين چنين است . تشكيك به اشديت و اضعفيت در مقوله كيفيات است .
2 . تشكيك به ازيديت و انقصيت در مقوله كميات متصله است . در هردو قسم كمّ متصل قارّ ( مثل خط و سطح و جسم تعليمى ) و كم متصل غير قارّ ( مثل زمان و زمانيات از قبيل تكلم - حركت - اكل ، كتابت ) تشكيك به ازيديت و انقصيت است .
مثلا دو خط مستقيم را كه باهم مقايسه مىكنيم يكى ده سانتىمتر و ديگرى 20 سانتى متر است مىگوئيم اين خط بلندتر و زيادتر است يا پارچهء دو مترى و ده مترى ، زمان يك سال و صد سال كه تفاوت اينها به ازيديت و انقضيت است .
3 . تشكيك به اكثريت و اقلّيت كه در مقولهء كميات منفصله ( يعنى عدد ) متصور است . مثلا بر عدد بر عدد صد مفهوم عدد صدق مىكند ، همچنانكه بر عدد هزار نيز صادق است ولى هزار به مراتب از صد بيشتر است ( البته اگر اكثريت و اقليت را منحصر به كم منفصل نكنيم شامل كم متصل هم خواهد شد و بالعكس و در نتيجه اينها به يك قسم برمىگردند و دو قسم جداگانه نيستند ) .
4 . تشكيك به اولويت و خلاف اولويت يعنى صدق مفهوم كلى بر بعض مراتب آن از صدقش بر بعض مراتب ديگر اولويت دارد مانند مفهوم كلّى نور كه بر نور شمس صدق مىكند بر انوار متوسط و ضعيفهء ديگر هم صادق است . نور كلّى حتى بر نور شمع
شرح منطق مظفر (فارسى) — صفحة 141
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٤١