هم هست و مثل مفرد نيست كه مجاز باشد . و به تثنيه و جمع اعلام شخصيّه هم استناد كردهاند كه از زيدان دو فرد اراده مىشود كه هركدام غير از ديگرى است و در دو معنى استعمال شده يا از زيدون سه فرد اراده مىشود . . . « 1 »
نقد و بررسى : تفصيل صاحب معالم نيز مردود است و در هردو بخش قابل جواب است :
امّا بخش اول : قبلا نيز در ردّ وجوه مانعين ، آورديم كه اصل اين مبنا غلط است و هرگز الفاظ براى معانى با قيد وحدت وضع نشدهاند ، بلكه براى اصل طبايع و نفس ماهيّات وضع شدهاند و متفاهم عرفى و متبادر به ذهن از كلمهء انسان و مانند آن خود ماهيّت آنها است و هيچ قيد و شرط و خصوصيّتى در آن ملحوظ نيست و از تمام آنها قطعنظر شده است . آنگاه نه اصل استعمال در اكثر ، از اين زاويه آسيب مىبيند ، و نه استعمال مزبور مجاز مىشود .
و امّا بخش دوّم : مرحوم آخوند در كفايه از اين بخش سه جواب دادهاند « 2 » كه ما كارى به آن جوابها نداريم و معتقديم كه بهترين پاسخ اين است كه :
تثنيه و جمع داراى مادّه و هيئتى هستند ( مثلا مادّهء عينان و عيون ، لفظ عين است كه آن دو از اين يكى مشتق نشدهاند . و هيئت آن دو علامت الف و نون يا واو و نون است كه به مفرد ملحق مىشوند و هيئت تثنيه يا جمع پديد مىآيد . )
مادّه آن دو كه خود عين ( يا مفرد ) باشد براى اصل طبيعت وضع شده و هيچ قيد و خصوصيّتى در آن دخالت ندارد نه خصوصيّت وحدت و به شرط لائى و نه خاصيت كثرت و به شرط شيئى بودن ، بلكه از تمام آنها قطعنظر شده و نفس طبيعت و ذات منظور شده است . ( مثلا چشم ، يا چشمه ، و . . . )
و هيئت آن دو بر ارادهء تعدّد از مفرد و مادّه دلالت دارد و براى آن وضع شده است يعنى هيئت تثينه براى ارادهء دو فرد از مفرد و هيئت جمع براى ارادهء سه فرد از
هامش
( 1 ) . معالم الاصول ، ص 32 - 34 .
( 2 ) . كفاية الاصول ، ج 1 ، ص 56 - 57 .