نسبت مبدء به فاعل است و هميشه در همين معنى به كار مىرود و تفاوت ماهوى و معنوى و حقيقى ميان بعت در مقام اخبار با بعت در مقام انشاء نيست .
آرى تفاوت مربوط به مقام استعمال و از شؤون آن است به اين معنى كه اگر قصد متكلّم از بعت و استعمال آن در نسبت مذكور ، حكايت حال ماضى باشد و در مقام اين است كه بدينوسيله از گذشته و عمل انجامشدهاى خبر دهد نامش جملهء خبريّه خواهد بود . و اگر قصدش اين است كه با همين « بعت » گفتن ايجاد نسبت كند نامش انشائيّه خواهد بود پس خبريّه يا انشائيّه بودن اين جمله اعتبارى و فرضى و تابع اراده و قصد متكلم است نه اينكه حقيقى و نفسى و واقعى باشد .
ضمنا در عبارت مرحوم آخوند مسامحهاى رخ داده زيرا فرمودند : فيكون الخبر موضوعا ليستعمل فى حكاية . . . و الانشاء ليستعمل فى قصد . . . و ظاهرش اين است كه خبر در خود حكايت استعمال مىشود و مستعمل فيه در خبر همان حكايت است و انشاء در قصد ثبوت استعمال مىشود . در حالى كه اگر اين باشد بايد مستعمل فيه در باب خبر غير از باب انشاء باشد و اين با مراد آخوند رحمه اللّه منافات دارد . و لذا مرادشان اين است كه : « الخبر موضوع ليستعمل فى مقام حكاية ثبوت . . . » و « الانشاء ليستعمل فى مقام قصد تحقّقه . . . » و شاهد مطلب ذيل عبارت آخوند است كه مىفرمايد : « و ان اتّفقا فى ما استعملا فيه » يعنى مستعمل فيه در هردو يكى است و فرقى ندارند و به طريق اولى موضوعله نيز يكى خواهد بود . )
به عقيدهء ما اگر اخباريّت و انشائيّت دو امر ارادى و قصدى باشند ( اخبار يعنى قصد حكايت داشتن ، انشاء يعنى قصد ايجاد داشتن ) حق با مرحوم آخوند است كه اينها داخل در موضوعله و مستعمل فيه نيستند و بلكه محال است كه دخيل باشند زيرا قصد و لحاظ و ارادهء معنى داخل در معنى نيست و همانگونه كه لحاظ يا قصد آليّت و استقلاليّت در معناى حرف و اسم داخل نبود و محال بود كه داخل شود ( و گرنه لازم مىآمد قضايا ذهنيّه باشند ، امتثال در خارج ممكن نباشد و . . . ) همين گونه قصد و ارادهء حكايت و ايجاد هم داخل در معناى « بعت » نيست و محال است
خارج اصول (فارسى) — صفحة 241
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٤١