كه داخل باشد ( به همان دلائل ) .
آنگاه اشكالى هم به مرحوم آخوند داريم كه اگر چنين است چرا به صورت « لا يبعد » گفتيد بعيد نيست اخباريّت و انشائيّت خارج باشند ؟ بلكه بايد به ضرس قاطع مىگفتيد اينها خارجند ( ظاهر لا يبعد اين است كه دخول هم ممكن است ولى بعيد نيست كه خارج باشند . در حالى كه بر فرض مذكور دخول ممكن نيست و از محالات است . ) و شايد كلمهء « فتأمّل » در پايان اشاره به همين اشكال باشد كه خود مرحوم آخوند رحمه اللّه به آن توجّه و التفات داشتهاند .
و اگر اخبار و انشاء بودن ربطى به قصد و اراده نداشته باشد بلكه اخبار يعنى اصل حكايت از گذشته يا آينده و انشاء يعنى اصل ايجاد نه قصد حكايت يا قصد ايجاد ، در اين صورت سخن مشهور را مىتوان پذيرفت كه حكايت كردن يا ايجاد نمودن داخل در معنى باشد و جمله خبريه آن است كه بر حكايت نسبت دلالت كند و انشائيه آن است كه بر ايجاد نسبت دلالت كند و شايد امر به تأمّل در كلام آخوند اشاره به اين باشد كه باب اخبار و انشاء با باب حرف و اسم فرق دارد ، در باب اسم و حرف لحاظ آلى و استقلالى داخل در معنى نشد و محال بود كه داخل شود ولى در باب خبر و انشاء ، حكايت و ايجاد مىتواند داخل در معنى باشد و محذورى ندارد .
تحليل اخبار و انشاء اين نتيجه را مىدهد كه حق با مرحوم آخوند و اتباع او است زيرا اخبار يعنى خبر دادن ، انشاء يعنى ايجاد كردن ، و دقّت در خود اين تعبيرات ما را هدايت مىكند به قصد و اراده ، خبر مىدهم يعنى قصد حكايت دارم و مىخواهم از واقعيّتى حكايت كنم ، انشاء مىكنم يعنى قصد دارم با همين كلام مطلبى را ايجاد كنم . بنابراين اخباريّت و انشائيّت در گرو قصد متكلّم و از شؤون استعمال و مربوط به قصد مستعمل است و داخل در معنى نيست و اصل عدم اشتراك لفظى و عدم تعدّد معناى موضوعله و مستعمل فيه نيز مؤيّد اين مطلب است كه « بعت » يك معنى و مستعمل فيه بيشتر ندارد .
خارج اصول (فارسى) — صفحة 242
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٤٢