هيئت مركّبات :
پس از فراغ از بحث هيئت مفردات ، نوبت به بحث از هيئت مركّبات مىرسد ، در اين بخش دو بحث مطرح است : يكى پيرامون هيئت مركّبات ناقصه از قبيل صفت و موصوف ، مضاف و مضاف اليه و . . . است كه چون در علوم ادبيّات عرب مستوفى بحث شده اصوليان از طرح آن خوددارى كردهاند و ديگرى درباره هيئت مركّبات تامّه ( مركّباتى كه يصحّ السكوت عليها ) است و عمده در اين مرتبه ، بحث انشاء و اخبار يا جملهء انشائيّه و خبريّه است ولى قبل از آن مبحث كوتاهى را كه مرحوم آخوند در امر ششم از امور مقدّمه آورده « 1 » ، مطرح مىكنيم : در جملات تركيبيّه مثل زيد قائم سه نوع وضع متصوّر است :
1 - وضع مفردات و موادّ يا اجزاء مادّى جمله كه عبارتند از كلمهء زيد و كلمهء قائم كه خود مادّهاى دارد ( قيام ) و هيئتى دارد ( اسم فاعل ) و به هركدام وضعى دارد . اين نوع از وضع در جملههاى تركيبيّه حتمى و جزمى است و جاى كمترين بحث نيست .
2 - وضع هيئت تركيبيّه يا جزء صورى جمله كه با چينشن خاصى و اعرابهاى مخصوصى كنار هم قرار گرفتهاند و جملهء واحدى را تشكيل دادهاند و مفردات پراكنده شكل كلام واحد را پيدا كرده است . به اين لحاظ هم حتما جملهء تركيبيّه داراى وضع خاص است و آن عبارتست از ثبوت شيئى لشيئى يا سلب شيئى عن شيئى و . . . احيانا اگر ادات تاكيد بر آن افزوده شود ( انّ زيدا قائم ) مفيد تأكيد ثبوت است و اگر ادوات حصر افزوده شود مفيد حصر است و اگر جملهء اسميّه باشد بر دوام و استمرار دلالت مىكند و . . .
3 - وضع كلّ جملهء تركيبيّه و مجموع من حيث المجموع « يعنى علاوه بر وضع
هامش
( 1 ) . كفاية الاصول ج 1 ص 24 .