نسبت به كلى ديگر ملاحظه شود ( مثلا مفهوم انسان هرگز مرآت مفهوم فرس نيست ) و يا مفهوم كلّى نسبت به جزئى و مصداق ملاحظه شود ( مثلا مفهوم انسان بخواهد مفهوم زيد را ارائه دهد ) و يا مفهوم جزئى مرآت مفهوم كلى باشد ( در آينهء مفهوم زيد مفهوم كلّى انسان را ببينيم ) تمام اينها ناممكن است در نتيجه بايد گفت قسم ثالث از اقسام وضع ممكن نيست . اين اشكال مهمّى است كه در كلمات قوم ( مرحوم مشكينى در حاشيه « 1 » و مرحوم آقا ضياء « 2 » و مرحوم آقاى خوئى « 3 » و مرحوم شهيد صدر « 4 » و صاحب منتقى الاصول « 5 » و . . . ) به بيانات مختلف ذكر شده است .
پاسخ اين اشكال : مرحوم محقّق عراقى از اشكال مذكور پاسخى دادهاند كه ديگران نيز به اختلاف سليقه در بيان ، همين پاسخ را آوردهاند و ما از كتاب مقالات الاصول « 6 » چكيدهء پاسخ آقا ضياء را مىآوريم : عناوين كليّهاى كه از افراد انتزاع مىشوند و بر آنها حمل مىشوند چهار دسته هستند :
1 - عناوين ماهوى و ذاتى كه بيانگر ماهيّت و ذات افراد هستند و كارى به خصوصيّات فردى ندارد و فرقى ندارد كه عنوان جوهرى باشد ( مثل انسان و فرس و بقر و قلم و كتاب و . . . ) يا عنوان عرضى باشد ( مثل كميّت و كيفيّت و سفيدى و سياهى و . . . ) اين دسته از عناوين اصلا مرآتيّت ندارند و هيچ مفهوم ديگرى را نشان نمىدهند چه اينكه هيچ مصداقى را نيز ارائه نمىكنند و مفهوم انسان فقط خودش را نشان مىدهد با قطع نظر از هرآنچه غير او است زيرا الماهيّة من حيث هى ليست الّا هى لا موجودة و لا معدومة و . . . حتى يك فرد را نيز ارائه نمىكند .
2 - عناوين انتزاعى از قبيل ذات ، موجود ، شئيى ، و حتى عنوان امكان و وجوب و . . . نيز كه از معقولات ثانيهء فلسفى هستند باز مرآتيّت ندارند و كارى به افراد و
هامش
( 1 ) . كفاية الاصول محشى ج 1 ص 80 .
( 2 ) . مقالات الاصول ج 1 ص 18 و 19 و بدايع الافكار ج 1 ص 37 - 39 .
( 3 ) . محاضرات ج 1 ص 50 - 51 .
( 4 ) . بحوث فى علم الاصول ج 1 ص 88 - 89 .
( 5 ) . منتقى الاصول ج 1 ص 74 - 75 .
( 6 ) . مقالات الاصول ج 1 ص 18 - 19 .