و خطاب خاصى داريم كه فرد خاص از افراد عالم - مثلًا زيد - را نسبت به زمان خاص - مثلًا جمعه - از تحت عام اخراج نموده و فرموده است : « لا تكرم زيداً يوم الجمعه » . در اينجا اگر خود خطاب خاص ، از لحاظ زمانى عموم يا اطلاق داشته باشد و علاوه بر جمعه ، روز شنبه و يكشنبه و . . . را نيز شامل شود ، بحثى نيست و زيد عالم براى هميشه از عام استثناء مىشود و اكرامش واجب نيست بلكه حرام است ؛ ولى سخن در فرضى است كه خطاب خاص نسبت به ما بعد روز جمعه ساكت است و نفياً يا اثباتاً حكم روز شنبه و مابعد آن را بيان نكرده است . اينجا است كه شك مىكنيم كه در روز شنبه و مابعد آن ، اكرام زيد واجب است يا حرام ؟ آيا به عموم عام برگرديم و حكم به وجوب كنيم يا همان حكم خاص يا حكم مخصّص ادامه دارد و حكم به حرمت كنيم ؟ قواعد اصولى چه چيز را اقتضاء دارند ؟
قوله : و التحقيق : مرحوم آخوند در اين تحقيق نخست صور مسأله را كه چهار صورت است ذكر مىكند ، سپس حكم هر صورت را بيان مىكند . در بعضى از صور فقط جاى تمسّك به عموم عام است ، و در بعضى از صور فقط جاى استصحاب حكم خاص است ، و در بعضى از صور نه جاى عام است و نه جاى استصحاب خاص ، و در بعضى از صور هم با ترتيب خاصى هم جاى استناد به عموم عام است و اگر به دليلى نتوانستيم از عام استفاده كنيم ، جاى استصحاب حكم خاص است . اين چهار صورت عبارت است از :
در جانب عام كه عموم ازمانى دارد و شامل همهء زمانها مىشود ، گاهى زمانها ظرفيّت دارند ؛ يعنى ظرف ثبوت حكم هستند ، يعنى يك حكم است كه براى هميشه ادامه و استمرار دارد و چنين نيست كه باعوض شدن زمان ، حكم هم عوض شود ، بنابراين اكرام زيد براى هميشه هم كه واجب باشد يك وجوب اكرام است كه ادامه دارد . گاهى هم زمانها قيديّت دارند ، يعنى مكثّر و معدّد و مفرّد موضوع هستند ، يعنى هر زمانى مستقلًا و جداگانه موضوع حكم است و اكرام زيد در اين روز و ساعت و زمان ، غير از اكرام زيد در ساعت و روز و زمان بعدى است و همانطور كه عموم افرادى « اكرم العلماء » ، استغراقى و انحلالى است و به تعداد افراد و مصاديق عام در واقع اطاعت و عصيان و تكليف داريم ، همچنين عموم ازمانى آن نيز استغراقى و انحلالى است و به تعداد هر زمانى اكرام زيد جداگانه واجب است و امتثال و عصيان دارد .
در جانب خاص نيز همين دو فرض مطرح است ، يعنى گاهى روز جمعه ظرف حرمت اكرام زيد است و موضوعيّتى ندارد و بهگونهاى است كه اگر روز شنبه و يكشنبه هم اكرام زيد حرام باشد ، همان حرمت اكرام اوّلى است كه امتداد و استمرار دارد ، و گاهى روز جمعه موضوعيّت دارد و بهگونهاى است كه اگر فرضاً روز شنبه هم اكرام زيد حرام بود ، قطعاً فرد ديگرى غير از اكرام زيد در روز جمعه بود .
شرح كفاية الأصول (ويرايش جديد) (فارسى) — صفحة 348
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٤٨