ضرر كرده است مثل علم و جهل كه جهل ، عدم علم است در جايى كه از شأنش اين بود كه عالم باشد ، و هكذا عمى و بصر و . . . . پس با معناى كلمه ضرر آشنا شديم و دانستيم كه مقابلهاش با منفعت ، از نوع تقابل ملكه و عدم ملكه است .
كلمه ضرار : اين كلمه ظاهراً يكى از سه مصدر باب مفاعله است : ضارر ، يضارر ، مضاررة و ضرارا و ضيرارا . و در معناى آن سه احتمال مىرود كه به ترتيب از آخر به اوّل - بهعكس ترتيب كفايه - ذكر مىكنيم :
1 . احتمال دارد ضرار به معناى جزاء بر ضرر باشد ، يعنى ابتدا شخصى به شما ضرر زده و بعداً شما آن ضرر را تلافى مىكنيد و در جاى ديگر به او ضرر مىزنيد ، و از اين ، تعبير به ضرار مىشود .
مرحوم آخوند اين معنا را نمىپذيرد و مىفرمايد مصدر باب مفاعله براى اين معنا نيامده و چنين معنايى غير متعارف است و لذا نمىتوان ضرار را به اين معنا دانست .
2 . احتمال دارد ضرار مصدر باب مفاعله است . معناى اصلى و اوّلى باب مفاعله عبارت است از فعل الاثنين ؛ يعنى ميان دو نفر انجام مىگيرد كه هركدام به ديگرى همانگونه رفتار مىكند كه ديگرى با او . مثل مضاربه ؛ يعنى زدن طرفينى ، كه در حقيقت هر دو ، هم مىزنند و هم مىخورند ، لذا مىگوييم زد و خورد كردند . ضرار هم به معناى ضرر زدن دو كس به يكديگر است كه همزمان هر دو به هم ضرر مالى يا جانى . . . وارد مىكنند . مرحوم آخوند به اين معنا هم چند اشكال وارد مىكند كه با مجموع اشكالات مرحوم مشكينى در حاشيه به اين نحو بيان مىكنيم :
اوّلًا از كجا معلوم كه « ضرار » مصدر باب مفاعله باشد ؛ شايد مصدر باب ثلاثى مجرّد و بر وزن كتاب باشد . ضرّ يضرّ ضرّاً و ضرارا .
ثانياً بر فرض كه مصدر مفاعله باشد ، خيلى جاها مفاعله به معناى ثلاثى مجرّد به كار مىرود و بر فعل دو كس دلالت ندارد . مثل سافر ، حاسب ، جازى ، عاتب ، عاقب و . . . . و در قرآن هم مىخوانيم : و لا تضّار والدة بولدها « 1 » كه « لا تضارّ » ، نفى يا نهى از باب مفاعله است ؛ در حالى كه به ضرر يكجانبه اطلاق شده است كه مادران به فرزندان خويش ضرر وارد نكنند .
ثالثاً بر فرض در جاهاى ديگر واژه « ضرار » معناى مفاعلهاى داشته باشد ؛ ولى در خصوص مورد بحث ما ، به معناى ضرر و ثلاثى مجرّد است ، زيرا چند شاهد داريم : الف ) در روايت دوم فرمود :
« ما أراك ياسمرة إلّامضارّا . . . » كه در آنجا ضرر يكجانبه بود و معذلك باب مفاعله بهكار برد و بر ضرر از يك طرف اطلاق كرد ؛
ب ) از نهايه ابناثير هم حكايت شد كه ضرر و ضرار به معناى واحد آمده « 2 » است ؛ پس نمىتوان ضرار را به معناى فعل الاثنين حمل كرد .
هامش
( 1 ) . سورهء بقره ، آيهء 233 .
( 2 ) . نهايه ابناثير ، ج 3 ، ص 81 ، مادّه ضرر .