احتياط هميشه پسنديده و بايسته است « 1 » و راه نجات و رستگارى است و هيچ خردمندى احتياط را تقبيح نمىكند ، بلكه همگان آن را حسن و نيكو مىدانند و شخص محتاط را تحسين مىنمايند و هيچ قيد و شرطى هم در حسن و بايسته بودن آن دخيل نيست و حدّ و مرزى ندارد ، جز اينكه به حدّ اختلال نظام برسد ؛ اگر احتياط مستلزم اختلال نظام گردد و باعث شود كه نظام معيشت مسلمانان مختل شود و زندگى انسان را فلج كند ، چنين احتياطى پسنديده نيست و اختلال نظام ، مبغوض شارع است و هرگز راضى نيست كه مسلمان در زندگى دچار چنين بن بستى شود . ولى مادام كه به اين مرز نرسد ، هميشه و در همه حال احتياط كردن مطلوب است .
گفتنى است فرقى ميان معاملات - به معناى اعم كلمه يعنى مطلق توصليّات - و عبادات ( امورى كه قصد قربت مىطلبند ) نيست و در هر دو بخش احتياط خوب است . در عبادات هم فرقى نيست ميان اينكه احتياط مستلزم تكرار باشد يا نباشد ؛ « 2 » در همه اينها احتياط نيكو است .
يك توهّم : در خصوص احتياط در عبادات چند اشكال مطرح بود كه برخى از آنها در تنبيه دوم از تنبيهات اصل برائت ذكر شد « 3 » و برخى در امر هفتم از امور باب قطع ذكر شد . « 4 » يكى از شبهات كه در همان امر هفتم نيز مطرح شد ، به مناسبت در اينجا ذكر مىشود و آن اينكه احتياط كردن و تكرار عبادت ، نوعى عبث كارى و بازيگرى نسبت به امر مولاست و هركس اين انسان را ببيند كه گاهى به اين طرف نماز مىخواند و گاهى به آن طرف ، يك بار با اين لباس نماز مىخواند يك بار با لباس ديگر ، يك بار با اين مهر ، بار ديگر با مهر ديگر و . . . مىگويد اين آدم خودش را مسخره كرده است .
خلاصه عقلاء او را به بازيگرى و بيهودهكارى متّهم مىكنند و اين امور با روح عبادت ( قصد امتثال و قصد قربت ) سازگار نيست ؛ لذا اگر احتياط در عبادت مستلزم تكرار باشد ، هيچ حسن و رجحانى ندارد .
رفع توهم
مرحوم آخوند به دو دليل اين توّهم را فاسد مىداند :
1 . همهجا تكرار ، عبثكارى و بازيگرى نيست ، بلكه چه بسا هدف و انگيزه عقلائى او را وادار به انتخاب راه احتياط و راه تكرارِ عمل نموده است . مثلًا براى تحصيل حكم واقعى از منابع - خصوصاً اگر مجتهد باشد - بايد روزها و هفتهها و ماهها وقت صرف كند ، براى فرار از اين زحمت احتياط
هامش
( 1 ) . در موارد علم اجمالى احتياط واجب است و در موارد شك بدوى مستحب است و هركدام كه باشد حسن و رحجان ومطلوبيّت آن جاى ترديد نيست .
( 2 ) . مثل موارد شك بدوى كه آيا اقامه در نماز واجب است يا نه ؟ و احتياط به اتيان است و تكرار هم مطرح نيست . و مثل موارد علم اجمالى و اقل و اكثر ارتباطى كه احتياط به اتيان اكثر است ، نه به تكرار عمل و مواردى كه احتياط مستلزم تكرار باشد مثل علم اجمالى و دوران بين متباينين كه اگر بخواهيم احتياط كنيم ، بايد هم ظهر بخوانيم و هم جمعه و . . . .
( 3 ) . مشخص شدن تكليف قصد قربت در عبادت با ارائهء چهار راه حل .
( 4 ) . پاسخ اينكه قصد وجه و قصد تميز چگونه ميسّر مىشود .