مرحوم آخوند طبق شيوهاى كه از آغاز اصول عمليّه دارد در اينجا هم يك مسأله بيشتر عنوان نمىكند و آن عبارت است از علم اجمالى و دوران ميان اقلّ و اكثر ؛ خواه منشأ شبهه فقدان نصّ باشد يا اجمال نصّ يا . . . حال در اقلّ و اكثر ارتباطى چه بايد كرد و حكم چيست ؟ در اينباره سه قول مطرح است :
1 . مرحوم شيخ انصارى فرموده است : نسبت به اكثر و جزء مشكوك ، برائت جارى مىكنيم . وى فرقى ميان عقل و نقل نگذاشته و عقلًا و شرعاً برائتى شده ، احتياط را واجب ندانسته است . « 1 »
2 . مرحوم مشكينى در حاشيهء كفايه مىفرمايد نسبت به اكثر جاى احتياط است ؛ هم به حكم عقل و هم به حكم شرع .
3 . مرحوم آخوند در متن كفايه قائل به تفصيل شده و ميان حكم عقل و حكم شرع فرق گذاشته و مدّعى است عقل حكم به احتياط مىكند « 2 » ولى شرعاً جاى برائت است . پس ايشان دو ادّعا دارد :
مدعاى اوّل : ما باشيم و حكم عقلى ، عقل ما مستقل است به لزوم احتياط و اتيان اكثر . وى اين مدّعا را با دو دليل ثابت مىكند :
دليل اوّل : فرض اين است كه علم اجمالى داريم كه يا اقل واجب است ، يا اكثر و اينكه تكليف واقعى فعلى است و ما حق نداريم هم اقلّ را ترك كنيم ، هم اكثر را . پس اشتغال يقينى به تكليف فعلى منجّز داريم و ترديدى نيست كه اشتغال يقينى مستدعى فراغت يقينى است و فراغ قطعى ذمه هم جز با اتيان اكثر حاصل نمىشود . پس بايد احتياط كنيم و اكثر را بياوريم و جاى برائت عقلى نيست ؛ زيرا برائت عقلى موضوعش عدم البيان است و عقل مىگويد عقاب بدون بيان قبيح است . امّا ما در اقلّ و اكثر بيان داريم و جاى قبح عقاب بلا بيان نيست ، و سالبه به انتفاء موضوع است . بيان هم فرقى ندارد كه ظاهرى باشد يا واقعى ، عقلى باشد يا شرعى ، اجمالى باشد يا تفصيلى ، تمام اينها بيان محسوب مىشوند و « اذا جاء البيان ارتفع عدم البيان . » پس راهى جز احتياط و اتيان اكثر نداريم .
اشكال : مرحوم شيخ در رسائل همين فرمايشات مرحوم آخوند را آورده است ؛ ولى به آن اعتراض كرده و فرموده است كه قبول داريم كه علم اجمالى اگر باشد ، تأثير مىگذارد و احتياط را واجب مىسازد ولى خوشبختانه اين علم اجمالى منحل شده است به يك علم تفصيلى نسبت به اقلّ همچنين يك شك بدوى نسبت به وجوب اكثر و واضح است كه نسبت به اقلّ بايد امتثال كنيم و علم تفصيلى حتماً مؤثّر و منجّز است . ولى نسبت به اكثر كه علمى نيست و بيانى نرسيده و مجرد احتمال و
هامش
( 1 ) . فرائدالاصول ، ص 273 به بعد .
( 2 ) . احتياط در اقلّ و اكثر با احتياط در متباينين فرق دارد : در متباينين احتياط به تكرار عمل و اتيان ظهر و جمعه با هم بود ؛ ولى در اقلّ و اكثر احتياط به اين نيست كه يك بار اقلّ و يك بار اكثر را بياورد ، بلكه به اين است كه اكثر را بياورد كه اقلّ هم در ضمن آن هست و اگر در واقع اكثر واجب بود كه چه بهتر ، اگر هم اقلّ واجب بود فرض ما در حال حاضر اين است كه آوردن سوره در نماز ضررى ندارد و خللى ايجاد نمىكند .