در نتيجه يكى از شروط فعليت تكليف معلوم بالاجمال ، عبارت است از محل ابتلاء بودن جميع اطراف ، و يكى از موانع فعليّت هم خروج بعض الاطراف از محل ابتلاء مكلّف است و در اين مورد علم اجمالى تأثيرى ندارد و موافقت قطعيهاش واجب نيست ، همانطور كه مخالفت قطعيهاش حرام نيست .
ضابطهء مورد ابتلاء بودن اين است كه در مكلّف نسبت به آن عمل حرام ، داعى بر فعل باشد و عادتاً اگر مانعى شرعى يا عقلى جلوگيرش نباشد ، مرتكب خواهد شد و مولى هم از اين وضعيت خبر دارد . در چنين فرضى ابتلاء صدق مىكند و به دنبال آن نهى مولوى مجوّز و مصحّح پيدا مىكند و لا تفعل از مولى صادر مىشود . والّا اگر مكلف ذاتاً داعى بر فعل نداشته باشد و طبعاً اراده نكرده باشد ، فعل انجام نخواهد شد و مجوّزى براى لا تفعل گفتن نيست .
گاهى يقين داريم كه همهء اطراف شبهه مورد ابتلاء مكلف است . اينجا نهى كردن بجاست و اگر نهى صادر شد ، خطاب و زجرش فعلى است و اشتغال يقينى مىآيد و بهدنبالش بايد فراغ يقينى پيدا كرد . گاهى يقيناً بعض اطراف شبهه يا جميع اطراف آن ، از محل ابتلاء انسان خارج است . اينجا لا تفعل گفتن بىجاست . گاهى هم مشكوك است ، يعنى نمىدانيم كه همهء اطراف ، محل ابتلاء هست يا نيست « 1 » در اينجا چه بايد كرد ؟ آيا احتياط كنيم و از همهء اطراف شبههء تحريميّه اجتناب كنيم و جميع اطراف وجوبيّه را بياوريم يا احتياط لازم نيست ؟
مسلك مرحوم آخوند : اينجا جاى اصل برائت است ؛ زيرا شرط فعليت تكليف ، محل ابتلاء بودن است . و اين شرط مشكوك است ؛ پس خود فعليت تكليف هم مشكوك است . در شك در تكليف فعلىِ الزامى ، اصل برائت جارى است ، آن هم نسبت به جميع اطراف شبهه . مخالفت قطعيه هم جايز است .
مسلك شيخ اعظم : در موارد شك از اطلاق خطاب « إجتنب عن النجس » استفاده مىكنيم و حكم به لزوم احتياط مىكنيم . « 2 » مرحوم آخوند مىفرمايد همهجا جاى تمسك به اطلاق نيست ، بلكه تمسك به اطلاق در موردى است كه اصل صحت و امكان اطلاق ، محرز است و خطاب فعلى داريم ، و شك ما در قيد و خصوصيت زايد بر اصل امكان اطلاق است - مثلًا « اعتق رقبةً » نسبت به زيد كه رقبه بودنش محرز است ، ولى ايمان ندارد و يا مشكوك الايمان است ، اطلاق دارد و جاى تمسك به آن است - ولى در مواردى كه اصل صحت و امكان اطلاق محرز نيست ، جا ندارد از اطلاق استفاده كنيم . نظير
هامش
( 1 ) . منشاء شك يا شبههء مفهوميه است و معناى ابتلاء را نمىدانيم كجا را شامل است ؟ اقل يا اكثر ؟ و يا شبهه مصداقيه است .
( 2 ) . فرائدالاصول ، ص 252 .