2 . قضاياى شرطيهاى كه شرط مذكور در آنها صرفاً براى بيان موضوع حكم ، وارد شده و قيد يا جزء موضوع است - مثل « انْ رُزقتَ ولداً فاختنه » كه « ولداً » تمام موضوع براى وجوب ختان نيست ، بلكه ارتزاق ولد روى هم رفته موضوعيّت دارد - تا زمانى كه اين موضوع باشد ، آن حكم نيز خواهد بود و همينكه موضوع منتفى شد ، حكم مزبور هم منتفى مىشود . اما اين انتفاء ، به حكم عقل و از باب سالبه به انتفاء موضوع است كه چون موضوع ندارد و موضوع هم نسبت به حكم مثل علّت نسبت به معلول است قهراً و به حكم عقل با نبود علّت ، معلول نابود است و ربطى به مفهوم داشتن ندارد .
مفهوم دارى در فرضى است كه حكم در هر حال قابل بقاء باشد ، چه با وجود شرط و چه با انتفاء آن ، تا بحث كنيم كه با انتفاء شرط هم اين حكم براى آن موضوع ثابت است يا خير ؟ و در فرض عدم قابليّت بقاء جاى اين بحثها نيست . پس اين نوع قضايا مفهوم ندارند .
با توجه به اين مقدمه مستشكل مىگويد قضيّهء شرطيّه مورد بحث ما ( آيه نبأ ) از همين نوع قضاياست ؛ زيرا موضوع وجوب تبيّن ، نبأ بما هو نبأ ( طبيعت نبأ ) نيست تا در هر دو حال محفوظ باشد ، بلكه موضوع « نبأ الفاسق » يا « مجىء الفاسق بالنبأ » است و موضوع مركب يا مقيّد ، با انتفاء همه اجزاء و قيود منتفى مىشود و با انتفاء يك جزء يا يك قيد هم منتفى مىشود . بنابراين چه اصلًا نبأ نباشد و چه نبأ باشد ، ولى آورنده آن فاسق نباشد ، بلكه عادل باشد ( نبأ عادل ) آن موضوع مذكور در آيه منتفى است و با منتفى شدن موضوع ، حكم وجوب تبين هم عقلًا منتفى مىشود ، از باب اينكه موضوع ندارد و اين از باب مفهوم دارى نيست و نبأ عادل هم موضوع ديگرى است كه ربطى به منطوق يا مفهوم آيه ندارد و حكم آن از آيه فهميده نمىشود . پس آيه نبأ يا اصلًا مفهوم ندارد و يا مفهومش سالبه به انتفاء موضوع است ، نه به انتفاء محمول . شما مىخواستيد از مفهوم شرط آيه استفاده كنيد و خبر واحد عادل را حجّت كنيد ، ولى به درد شما نمىخورد .
پاسخ مرحوم آخوند : بنا بر تقريبى كه ما از آيه داشتيم « 1 » قضيّه شرطيّه در آيه از نوع اوّل از قضاياى شرطيّه است و موضوع واحد در هر دو حال محفوظ است و مثل ساير جملات شرطيّه داراى مفهوم است و استدلال هم تمام است .
فافهم : شايد اشاره باشد به اينكه همان تعبير اوّل ، يعنى « فلا مفهومله » در اشكال صحيح است و تعبير دوم يعنى « أو مفهومه السالبة . . . » ناتمام است و فنى نيست ؛ زيرا مفهوم سالبه به انتفاء محمول است و ما مفهوم شرطى كه سالبه به انتفاء موضوع باشد ، نداريم پس اين تعبير مسامحه دارد .
وجه دوم : وجه دوم در تقريب استدلال به آيه نبأ براى حجيّت خبر واحد ، وجه مشهور است .
هامش
( 1 ) . كه موضوع ، خود نبأ است و شرط مجىء الفاسق هم شرط حكم است نه قيد موضوع . . . .