أحكام عملية كسائر الأحكام الفرعية مضافا إلى عدم شمول أدلتها لأطرافه للزوم التناقض فى مدلولها على تقدير شمولها كما ادعاه شيخنا العلامة أعلى الله مقامه و إن كان محل تأمل و نظر فتدبر جيدا .
موانع جريان اصل عملى : در مباحث اصول عمليه به تفصيل خواهد آمد كه در مورد شبهه بدويّه اصل عملى جارى مىشود . در مورد علم تفصيلى هم قطعاً جارى نمىشود ؛ ولى در اطراف علم اجمالى « 1 » آيا اصول عمليه جارى مىشود يا خير ؟ مثلًا آيا مىتوانيم بگوييم الاصل عدم وجوب الظهر و عدم وجوب الجمعه ؟ الاصل عدم وجوب الظهر و عدم حرمتها ؟ يا الاصل البرائة من الوجوب و الحرمة ؟ يا مىتوانيم استصحاب عدم وجوب و حرمت كنيم ؟
مشهور اصوليون قائلاند كه در اطراف علم اجمالى ، اصل عملى قابل جريان نيست ، و موانعى براى جريان اصل عملى در موارد علم اجمالى ذكر كردهاند كه مرحوم آخوند در اين مبحث سه مانع را مطرح كرده است :
مانع اوّل : اوّلين مانع همين مسأله وجوب التزام است . فرض اين است كه در دوران بين محذورين اجمالًا مىدانيم كه جمعه يا واجب است يا حرام . و قطعاً يك الزامى در واقع وجود دارد و بايد به آن ملتزم شد و با وجوب التزام به واقع ، جا ندارد بگوييم « الأصل البرائة من الوجوب من الحرمة » و ملتزم به اباحه شويم ؛ چون قطعاً يكى از اين دو اصل بر خلاف واقع است و پذيرفتنى نيست . پس لزوم التزام مانع است .
نظر آخوند : مرحوم آخوند مىفرمايد : صرف نظر از اينكه اصول عمليه در اطراف علم اجمالى جارى نمىشوند و ادلّه اصول ، اطراف علم اجمالى را شامل نيست و در موانع بعدى خواهد آمد اگر بخواهيم از آنها قطع نظر كرده و تمام نظر را به لزوم موافقت التزاميه بدوزيم ، بايد بگوييم كه از اين ناحيه مانعى از اجراء اصول در اطراف علم اجمالى نيست ، چه اصول عمليهء حكميّه كه در شبهه حكميه جارى مىشوند - مثل اصل برائت از وجوب و حرمت جمعه كه قبلًا ذكر شد - و چه در اصول عمليه موضوعيه كه در شبهات موضوعيه جارى مىشوند . - مثل اينكه مايعى است و نمىداند كه قسم بر شرب آن خورده يا قسم بر ترك شرب ؟ و آيا شرب آن واجب است يا حرام ؟ - در اينجا بايد اصل عدم قسم بر هر طرف جارى كند و حكم به اباحه شرب كند .
سرّ مطلب اين است كه اگر موافقت التزاميّهء اجمالى كافى باشد ، در اينجا وجود دارد ، يعنى مكلف واقع را هر چه هست قبول دارد و به آن ملتزم است و در ظاهر هم اصل برائت از وجوب و حرمت
هامش
( 1 ) . مثلًا ظهر واجب است يا جمعه ، اقل واجب است يا اكثر ؟ كه در هر دو احتياط ممكن است . ظهر واجب است يا حرام ؟ فلانمايع شربش واجب است يا حرام ؟ كه دوران بين محذورين است و احتياط ممكن نيست ، چه در شبههء حكميه و چه در شبههء موضوعيه .