جمعه ، حرمت شرب خمر و . . . - به دو نحو متصوّر است و بر همين اساس قطع دو قسم پيدا مىكند :
الف ) قطع طريقى ؛ ب ) قطع موضوعى .
الف ) قطع طريقى عبارت است از قطعى كه در خطاب شارع و لسان دليل به هيچ وجه اخذ و اعتبار و منظور نشده است ، بلكه حكم شرعى روى ذات موضوع رفته و حكم در واقع ثابت است ، چه ما قاطع بشويم ، چه نشويم . منتها اگر قاطع شديم ، آن حكم واقعى در حق ما منجّز مىشود ، و گرنه در مرحلهء فعليّت باقى مىماند و به مرحلهء تنجّز نمىرسد . مثلًا وقتى شارع مىفرمايد « الخمر حرامٌ » ، موضوع ، خمر واقعى است و محمول هم حرمت واقعى . « 1 » در اين خطاب سخن از قطع در ميان نيست . آنگاه اگر از خارج قطع به صغرى يا موضوع حكم پيدا كرديم ، يعنى يقين كرديم كه فلان مايع خمر است ، اين قطع طريق به سوى موضوع حكم است ؛ و اگر قطع به كبرى يا خود حكم پيدا كرديم ، يعنى از راه اجماع محصّل قطعى يا خبر متواتر يا نص قرآنى ، قاطع شديم به اينكه خمر در اسلام حرام است ، باز اين قطع ، طريق به سوى حكم شرعى است ، و اصل ثبوت حكم وابسته به قطع نيست ، بلكه حكم در واقع ثابت است . اگر بهوسيلهء يكى از راههاى مزبور قاطع شديم ، آن حكم واقعى در حق ما منجّز هم مىشود . « 2 » ب ) قطع موضوعى ، قطعى است كه در لسان دليل و خطاب شارع ، در موضوع حكم شرعى اخذ و لحاظ شده است ، مثل ركعت اوّل و دوم نماز كه بايد مقطوع باشد ، يا مثل باب شهادت كه شاهد بايد قاطع باشد و به چشم خود ديده باشد تا بتواند شهادت دهد و . . . . اينكه قطع موضوعى در موضوع چه حكمى مىتواند اخذ شود و شارع در چه مواردى و نسبت به چه حكمى آن را مىتواند در موضوع حكمش منظور كند ، صور مختلفى دارد كه فعلًا به آن اشارهء مختصرى مىشود . گفتنى است بررسى تفصيلى اين مطلب در امر چهارم از امور مربوط به قطع خواهد آمد . امّا اجمال صور به لحاظ مقام تصوّر به شرح زير است :
1 . قطع به حكمى در موضوع خود همان حكم اخذ شود ؛ مثلًا : « إذا قطعت بوجوب الجمعه فهو لك واجب » .
2 . قطع به حكمى در موضوع حكم ديگرى كه مماثل حكم مقطوع است ، اخذ شود . مثلًا : « إذا قطعت بوجوب الجمعه ، فهو لك واجبٌ بوجوب آخر » ، كه وجوب ديگر مثل وجوب مقطوع است ، نه عين آن .
هامش
( 1 ) . الفاظ براى معانىِ واقعى و نفسالامرى وضع شدهاند .
( 2 ) . در مباحث بعدى خواهد آمد كه قطع راه خاصىّ ندارد ، بلكه از هر راهى انسان قاطع شود ، قطعش حجّت است و واقع را بر او منجّز مىسازد .