لنهتدى لو لا أن هدينا الله قال الله تبارك و تعالى . و ذكر فإن الذكرى تنفع المؤمنين و ليكون حجة على من ساءت سريرته و خبثت طينته ليهلك من هلك عن بينة و يحيى من حى عن بينة كيلا يكون للناس على الله حجة بل كان له حجة بالغة .
ان قلت : اگر كفر كافران و عصيان عاصيان و تجرّىِ متجرّيان ، به امور ذاتى و خباثت ذاتى منتهى مىشود و به هيچوجه تغييرپذير نيست و همچنين اگر ايمان مؤمنان و اطاعتِ مطيعان و انقياد منقادان ، ذاتىِ آنهاست و امكان تبديل ندارد ، پس ارسال رسل براى چيست ؟ انزال كتب چرا ؟
موعظه و اندرز چرا ؟ انذار چرا ؟ امر به معروف و نهى از منكر چرا ؟ تلاش و كوشش و دعوت چرا ؟
و . . . آيا اينها لغو و بيهوده نخواهد بود ؟
قلت : حقيقت اين است كه ارسال رسل و انزال كتب براى خوبان ، اين فايده را دارد كه مشوّق آنهاست و كسانى را كه مقتضى دارند و ميل باطنى و ذاتى به خير و كمال دارند ، هر چه بيشتر كمك مىكند تا در دو بُعد علم و عمل به كمال برسند و مقام اخلاص را بدست آورند . مثل كسى كه خود به راه است و مىرود و عاملى هم از خارج او را تشويق مىنمايد و شتابش را بيشتر مىكند .
قرآن مىگويد : و ما كنّا لنهتدى لولا ان هدانا اللَّه « 1 » و نيز مىفرمايد : فذكّر فإنّ الذكرى تنفع المؤمنين « 2 » كه تذكّر فقط به حال مؤمنان نافع است و سرعت حركت آنان را بيشتر مىكند . براى بدها و كافران هم ارسال رسل و اين همه كتاب آسمانى و تلاش و كوشش ، صرفاً به منظور اتمام حجّت است كه در قيامت نگويند چرا ما جهنّمى شديم ؟ مثلًا مولايى كه عبد نافرمانى دارد و مىداند كه عبد به امر او اعتناء نخواهد كرد ؛ ولى او به دنبال بهانه است و براى اينكه عذر و بهانهاى بتراشد و عبدش را كيفر دهد ، يك امر صورى مىكند ، و گرنه آن عبد اصلاحشدنى نيست . به قول قرآن : ليهلك مَن هلك عن بيّنة و يحيى من حيّ عن بيّنة . « 3 » تا كسى بر خداوند حجّت نداشته باشد و اين خداست كه داراى حجّت بالغه و كامله است . « 4 »
[ الاستدلال على المختار بالنقل ]
لا يخفى أن فى الآيات و الروايات شهادة على صحة ما حكم به الوجدان الحاكم على الإطلاق فى باب الاستحقاق للعقوبة و المثوبة .
هامش
( 1 ) . سورهء اعراف ، آيهء 43 .
( 2 ) . سورهء ذاريات ، آيهء 55 .
( 3 ) . سورهء انفال ، آيهء 42 .
( 4 ) . البته مرحوم آخوند در جلد اوّل كفايه نيز اين نظريّات را مطرح كرده است و حتّى به رواياتى از قبيل : « السعيد سعيد فى بطن امّه و الشّقى شقّى فى بطن امّه » ، « النّاس معادن كمعادن الذهب و الفضة » و . . . استناد كرده است ؛ ولى حقيقت اين است كه در اين باب سه نظريه كلّى وجود دارد . گروههاى مختلفى در عالم ، جبرگرا هستند . گروههايى طرفدار ارادهء آزاد هستند و حقيقت جز اينهاست و آن در كلام معجزه آساى امام صادق عليه السلام آمده است كه نه جبر و نه تفويض ، بلكه امرى ميان دو امر است و مبسوط اين بحثها را ما در بحثهاى كلامى و اعتقادى حلّ كردهايم و فعلًا وارد اين مباحث دقيق و عميق نمىشويم .