4 . جمع با الف و لام
نظر مرحوم آخوند اين شد كه الف و لام ، مفيد تعريف و تعيين نيست و هيچ معنايى را دلالت نمىكند و صرفاً براى زينت آورده مىشود . حال اشكالى در همين باره مطرح است و آن در مورد جمع و با الف و لام است .
مستشكل مىگويد كه جمع بدون الف و لام ( رجال ، علماء ، طلاب و . . . ) بر جماعت و دسته و گروه دلالت دارد و مىدانيم كه جماعت مراتبى دارد ؛ اقل مراتب آن ، دو يا سه فرد است و عالىترين مرتبهء آن جميع الافراد است - مثلًا هزار فرد ، در موردى كه جمع داراى هزار فرد باشد - بين دانىترين و عالىترين مرتبه هم به تعداد هر فردى مرتبهاى درست مىشود . حال خود جمع كه ابهام دارد و بر مرتبه خاصى دلالت ندارد ؛ از طرفى مشهور اين است كه جمع با الف و لام مفيد عموم و استغراق جميع افراد است . پس نتيجه مىگيريم كه با آمدن الف و لام اين مرتبه ( جميع افراد ) تعيّن پيدا مىكند . پس الف و لام مفيد تعريف و تعيين است و داراى معناست . با وجود اين ، شما چگونه ادعا كرديد كه الف و لام فقط براى زينت است ؟
جواب نقضى : مرحوم آخوند در جواب مىفرمايد اصل مطلب را قبول داريم كه جمع با الف و لام مفيد عموم است ، ولى اين به نفع شما تمام نمىشود و شاهدى بر معنادار بودن الف و لام نيست ؛ زيرا جمع ، مراتب داشت و با آمدن الف و لام همانطور كه امكان دارد تمام افراد متعين شود ، هكذا ممكن است اقل مراتب تعيّن پيدا كند ، و بلكه قدر متيقّن هم مؤيّد اين احتمال است . پس چرا بر تمام افراد حمل كرديد نه بر اقل مراتب ؟
جواب حلّى : وضع جمع با الف و لام براى عموم و شمول ، ربطى به الف و لام ندارد ، بلكه مربوط به هيئت جمع است . جمع در صورتى كه مدخول الف و لام باشد ، مفيد عموم است ، و الف و لام مثل علامت اعرابى است كه خودش مفيد معنا نيست . دليل وضع هم تبادر عموم از جمع كذايى است ؛ پس راهى براى اثبات اين مطلب كه الف و لام براى تعريف و تعيين باشد ، يافت نشد .
اگر شما اصرار بورزيد بر اينكه دلالت جمع بر عموم و استغراق ، مستند به الف و لام است و جز اين را نپذيريد ، خواهيم گفت كه ديگر چرا واسطه درست مىكنيد ؟ يعنى اوّل مىگوييد الف و لام براى تعريف و تعيين است سپس مىگوييد از اين راه ، تعيين استغراق و جميع الافراد مىشود ؟ نيازى به آوردن تعيين و دلالت لام بر آن و اشاره با لام بر تعيين نيست . قبلًا ديديم كه اشاره به تعيين مخلّ است ؛ چه بهتر كه از اوّل بگوييد الف و لام در جمع كذايى دقيقاً نقش كلمه كلّ را در « كل عالم » ، بازى مىكند . چه بگوييم « العلماء » و چه بگوييم « كل عالم » ، هر دو يكى است . همانطور كه كلّ مستقيماً براى استغراق و عموم وضع شده است ، الف و لام هم مستقيماً و بدون وساطت تعريف و تعيين ، دال بر عموم و شمول و استغراق باشد . به هر حال راهى براى اثبات اينكه الف و لام براى تعريف و تعيين باشد ، پيدا نشد .
شرح كفاية الأصول (ويرايش جديد) (فارسى) — صفحة 374
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣٧٤