به شرط اطلاق و نه طبيعت لا به شرط ؛ زيرا هركدام از اين دو احتمال را كه بگيريم ، نياز به الغاء خصوصيت پيدا مىشود :
اگر موضوعٌ له را طبيعت مطلقه مرسله بگيريم ، ميان زيد - كه فردى با خصوصيات فردى است و هرگز شمول و سريان و توسعهاى ندارد - با انسان - كه طبيعت ساريه در جميع افراد است و به نحو اطلاق بدلى يا شمولى تمام افراد را شامل مىشود - هرگز اتحادى نيست . زيد انسان سارى و جارى نيست ، زيد انسان است ، پس براى صحت حمل بايد قيد مرسل و مطلق و جارى و سارى بودن را حذف كنيم و وجداناً نيازى به اين حرفها نيست .
اگر موضوع له ، طبيعت لا به شرط باشد ، باز اعتبار لا به شرطى از اعتبارات ذهنى است و جايگاهش فقط ذهن است . طبيعت مقيّد به اين قيد تنها در ذهن پيدا مىشود . « 1 » و بر قضاياى خارجيه صدق نمىكند و اگر بخواهد بر خارج صدق كند و منطبق شود ، بايد خصوصيات ( لا به شرط بودن ) را الغاء كنيم و به نوعى در لفظ ، مرتكب مجازگويى شويم تا حمل صحيح باشد ؛ در حالى كه وجداناً نيازى به اين تجريدها و الغاء خصوصيات نيست و انسان به تمام معنايش با زيد متحد است و در خارج به يك وجود موجودند و اين در فرضى است كه موضوع ، نفس طبيعت و كلىِ طبيعى باشد نه طبيعت به شرط شىء و نه لا به شرط . احتمالات ديگر هم در اعتبارات ماهيت اصلًا قائل ندارد .
نتيجه : اسماء اجناس براى نفس طبيعت و جنس - قطع نظر از هر خصوصيتى - وضع شدهاند .
مثلًا انسان يعنى حيوان ناطق ، رجل يعنى ذاتى كه داراى رجوليّت است ؛ عالم يعنى ذات داراى علم .
و منها : علم الجنس ، كأسامة و المشهور بين أهل العربية أنه موضوع للطبيعة لا بما هى هى بل بما هى متعينة بالتعين الذهنى و لذا يعامل معه معاملة المعرفة بدون أداة التعريف .
لكن التحقيق أنه موضوع لصرف المعنى بلا لحاظ شىء معه أصلا كاسم الجنس و التعريف فيه لفظى كما هو الحال فى التأنيث اللفظى و إلا لما صح حمله على الأفراد بلا تصرف و تأويل لأنه على المشهور كلى عقلى و قد عرفت أنه لا يكاد صدقه عليها مع صحة حمله عليها بدون ذلك كما لا يخفى .
ضرورة أن التصرف فى المحمول بإرادة نفس المعنى بدون قيده تعسف لا يكاد يكون بناء القضايا المتعارفة عليه مع أن وضعه لخصوص معنى يحتاج إلى تجريده عن خصوصيته عند الاستعمال لا يكاد يصدر عن جاهل فضلا عن الواضع الحكيم .
هامش
( 1 ) . البته مرحوم آخوند اصطلاحاً نام اين را كلّى عقلى مىگذارد كه باز خلاف اصطلاح مشهور است ، مشهور از كلّى عقلى مقابلكلّى منطقى و طبيعى را اراده مىكنند و ايشان از كلّى عقلى هرچه در ذهن موجود مىشود را اراده كرده است .