ثم إنه لا وجه للتفصيل بين اختلاف الشروط بحسب الأجناس و عدمه و اختيار عدم التداخل فى الأول و التداخل فى الثانى إلا توهم عدم صحة التعلق بعموم اللفظ فى الثانى لأنه من أسماء الأجناس فمع تعدد أفراد شرط واحد لم يوجد إلا السبب الواحد بخلاف الأول لكون كلّ منها سببا فلا وجه لتداخلها .
و هو فاسد ، فإن قضية إطلاق الشرط فى مثل إذا بلت فتوضأ هو حدوث الوجوب عند كلّ مرة لو بال مرات و إلا فالأجناس المختلفة لا بد من رجوعها إلى واحد فيما جعلت شروطا و أسبابا لواحد لما مرت إليه الإشارة من أن الأشياء المختلفة بما هى مختلفة لا تكون أسبابا لواحد هذا كله فيما إذا كان موضوع الحكم فى الجزاء قابلا للتعدد .
و أما ما لا يكون قابلا لذلك فلا بد من تداخل الأسباب فيما لا يتأكد المسبب و من التداخل فيه فيما يتأكد .
نظريهء ابنادريس : در مسأله تداخل و عدم تداخل سه قول مطرح شد : 1 . مشهور قائل به عدم تداخل شدند ؛ 2 . جماعتى طرفدار تداخل گرديدند ؛ 3 . برخى مثل ابن ادريس حلّى طرفدار تفصيل شده و فرموده است اگر شرطها اتّحاد جنسى داشته باشند و همه آنها از يك مقوله باشند « 1 » نتيجه ، تداخل است و اگر اختلاف جنسى داشته باشند و هركدام از مقولهاى باشند « 2 » نتيجه ، عدم تداخل است . « 3 » ايشان در بخش دوم با ما هم عقيده است ، ولى در بخش اوّل تنها استدلالش ، اين است كه كلمهء بول مثلًا كه در شرط آمده است ( إذا بلت فتوضّأ ) اسم جنس است و دالّ بر اصل جنس و طبيعت است و منظور اين است كه هرگاه طبيعت بول محقّق شد ، وجوب وضوء مىآيد .
حال تحقق طبيعت گاهى به تحقق يك فرد است و گاهى به تحقق افراد مختلف است و اينها تأثيرى ندارد و اگر صد مرتبه هم بول كند ، منظور اصل طبيعت است كه موجود مىشود و يك وضوء بيشتر واجب نيست . ولى اگر اختلاف جنسى بود ، يعنى يك بار طبيعت بول محقق شده بار ديگر طبيعت نوم ، هر طبيعتى مستقلًا شرط است و به دنبالش جزايى مىطلبد و علىالقاعده جاى تداخل نيست ، بلكه قاعده ، عدم تداخل است .
بطلان نظريهء ابنادريس : مرحوم آخوند مىفرمايد توهّم ابن ادريس ، توهّم فاسدى است و اتحاد يا اختلاف جنسِ شروط ، ملاك تداخل و عدم تداخل نيست ، بلكه ملاك ، اين است كه اگر جملهء شرطيّه بر حدوث جزاء ، نزد حدوث شرط دلالت كند ، « 4 » پس در فرض اتّحاد جنسى هم بايد عدم تداخل را اختيار كنيم و بگوييم اگر ده بار بول كرد ، ده بار وضوء واجب مىشود . و اگر جمله شرطيّه ، ظهور در
هامش
( 1 ) . مثلًا چند بار بول محقّق شود كه همه آنها مصاديق ماهيّت واحده ، يعنى بول مىباشند ، يا مثلًا چند بار جُنب شود و . . . .
( 2 ) . مثلًا يك بار بولى كرده و يكبار خوابيده و . . . يا مثلًا جنب شده و مسّ ميت نيز كرده باشد .
( 3 ) . السرائر ، ج 1 ، ص 258 .
( 4 ) . كما اينكه مقتضاى اطلاق شرط و عدم تقييد آن به مرّة و مكرراً همين است و ظهور وضعى نيز همين را ايجاب مىكند .