الثالث : [ دخول النهى التنزيهىّ و الغيرىّ فى محلّ البحث ]
ظاهر لفظ النهى و إن كان هو النهى التحريمى إلا أن ملاك البحث يعم التنزيهى و معه لا وجه لتخصيص العنوان و اختصاص عموم ملاكه بالعبادات لا يوجب التخصيص به كما لا يخفى .
كما لا وجه لتخصيصه بالنفسى فيعم الغيرى إذا كان أصليا و أما إذا كان تبعيا فهو و إن كان خارجا عن محل البحث لما عرفت أنه فى دلالة النهى و التبعى منه من مقولة المعنى إلا أنه داخل فيما هو ملاكه فإن دلالته على الفساد على القول به فيما لم يكن للإرشاد إليه إنما يكون لدلالته على الحرمة من غير دخل لاستحقاق العقوبة على مخالفته فى ذلك كما توهمه القمى قدس سره و يؤيد ذلك أنه جعل ثمرة النزاع فى أن الأمر بالشىء يقتضى النهى عن ضده فساده إذا كان عبادة فتدبر جيدا .
امر سوم : تقسيمات گوناگون مسأله
در مقدّمه سوم براى نهى بر فساد ، تقسيمات گوناگونى را ذكر كرده و بيان مىكنيم كه كداميك در محل نزاع ما ( در مسأله دلالت نهى بر فساد ) داخل است و كداميك خارج است ؟
1 . نهى يا مولوى است و يا ارشادى ؛ نهى مولوى قطعاً در محلّ بحث داخل است و نهى ارشادى اگر ارشاد به فساد و بطلان « 1 » باشد ، مثل نهى از نماز در لباس حرير براى مردان ، نهى از معامله با صبى و مجنون و . . . از بحث خارج است ، و اتّفاقى است كه چنين نهىاى مفسد است و جز آن معنايى ندارد و سخن از عقاب و مؤاخذه نيست . اما اگر ارشاد به قبح باشد ، مثل نهى مولوى ، در بحث داخل است . مثلًا در بيع فضولى عدّهاى طرفدار بطلان بيع شدهاند و چنين استدلال كردهاند كه بيع فضولى ، تصرّف در ملك غير است و چنين تصرّفى قبيح است و قبح مستلزم فساد و بطلان است . و اين قابل بحث است كه آيا قبح ، مستلزم بطلان هست يا نه ؟ « 2 » 2 . نهى مولوى هم يا مولوىِ ذاتى است ، مثل نهى از نماز در مكان غصبى ، يا مولوىِ تشريعى است ، مثل نهى از نماز در ايّام استظهار و بلكه ايّام الحيض ، يا نهى از وضوء به انائَين مشتبهين . هر دو قسم در محلّ نزاع داخل است كه آيا نهى مزبور علاوه بر حرمت ، دالّ بر فساد آن نماز يا وضوء هم مىباشد يا نه ؟
3 . نهى مولوىِ ذاتى هم ، يا تحريمى است و دالّ بر حرمت است ، مثل « لاتُصَلِّ فى الدّار المغصوبة » ، « لا تبع وقت النداء » . يا تنزيهى و كراهتى است و دالّ بر كراهت است ، مثل نهى از روزهء روز عاشوراء و نهى از نوافل مبتدئه در لحظهء طلوع خورشيد و غروب آن ، و مثل نهى از بيع كفن . حال مرحوم شيخ فرموده است : نزاع در مسألهء دلالت نهى بر فساد ، مخصوص نهى تحريمى است و شامل نهى تنزيهى نمىشود ، زيرا در عنوان مسأله چيزى كه از نهى به ذهن متبادر مىشود ، نهى تحريمى است نه كراهتى ؛ پس عنوان مسأله ، شامل نهى كراهتى نمىشود . « 3 »
هامش
( 1 ) . منشأ بطلان ، يا فقدان جزء است يا فقدان شرط .
( 2 ) . مكاسب ، كتاب البيع ، ص 127 .
( 3 ) . مطارحالانظار ، ص 157 .