مقام اوّل يا دوران بين متباينين
اين مقام دوازده مسئله دارد زيرا يا شبههء وجوبيّه است ، به اين نحو كه اجمالا مىدانيم يك از دو يا چند كار واجب باشد ؛ ولى تفصيلا نمىدانيم كه واجب واقعى كدام است ؟ و يا شبههء تحريميّه است . بدين معنى كه اجمالا مىدانيم يك از چند كار حرام است ؛ ولى به تفصيل مطلع نيستيم . و يا شبههء مردّده است ؛ يعنى اجمالا مىدانيم كه يا اين كار در اسلام واجب است و يا آن كار ديگر حرام است و فرض هم بر اين است كه احتياط ممكن است و مثل دوران بين محذورين نيست .
در هريك از سه شبههء مزبور يا منشأ شبهه فقدان نص است و يا اجمال نص و يا تعارض نصّين و يا امور خارجيّه است كه حاصل ضرب اين چهار صورت در سه فرض اصلى دوازده صورت مىشود و در سه صورت كه منشأ شبهه تعارض نصّين باشد ، قطعا احتياط واجب نيست و قواعد باب متعارضين در آن پياده مىشود كه اگر يكى راجح بود ، تعيينا بايد به همان اخذ كنيم ؛ و اگر رجحانى نبود ، نوبت به تخيير مىرسد . بههرحال احتياط و جمع ميان هر دو لازم نيست ؛ ولى نه صورت ديگر قابل بحث است .
مرحوم شيخ در رسائل در اينجا هشت مسئله عنوان كرده كه چهار مسئله مربوط به شبههء وجوبيّه و چهار مورد ديگر مربوط به شبههء تحريميّه است و شبههء مردده را عنوان نكرده است و مبسوطا در هر مسئله با تنبيهات بحث كرده ؛ « 1 »
ولى جناب آخوند طبق شيوهاى كه از آغاز اصول علميّه انتخاب كردند و فرقى نگذاشتند ميان اينكه منشأ شبهه فقدان نص باشد يا اجمال نص و يا تعارض نصوص و يا امور خارجيّه و نيز فرق قائل نشدند ميان شبههء وجوبيّه و تحريميّه و مناط را در همه يكى
هامش
( 1 ) - فرائد الاصول ، ص 240 .