متواتر حجّت و لازم الاتباع است ؛ زيرا يقينآور است و بالاتر از يقين چيزى نيست .
همچنين بىترديد خبر واحد همراه با قرائن قطعى هم حجّت است ، چون مفيد قطع است .
انما الكلام در حجيّت خبر واحد مجرّد از قرينه است و در اين رابطه به طور كلى سه مسلك افراطى و تفريطى و حد اوسطى وجود دارد :
1 - اخبارى جماعت افراط كرده و مطلق اخبار و رواياتى را كه در كتب اربعه وجود دارد ، حجّت و معتبر دانسته و بلكه آنها را مقطوع الصدور دانستهاند و حتى در مسائل اصول دين نيز به استناد همين اخبار نظر داده و به صرف چند روايت طرفدار سهو النبى صلّى اللّه عليه و آله شدهاند .
فعلا اين رأى مورد بحث نيست .
2 - عدّهاى از اصوليون از قبيل سيد مرتضى « 1 » و قاضى ابن برّاج « 2 » و سيد بن زهره « 3 » و ابن ادريس « 4 » و امين الاسلام طبرسى « 5 » طرفدار عدم حجيّت خبر واحد شده و دچار تفريط گرديده و مطلق خبر واحد را بىارزش تلقى كردهاند . ( و از طرق و منابع ديگر براى استنباط احكام استفاده كردهاند و احيانا خود را در شرايط انفتاح باب علم دانسته و به اين اخبار هم اگر فتوا مىدادند ، براى اين بود كه آنها را مع القرينه مىدانستند ) فعلا اين رأى مطرح است و براى اثبات مدّعاى مزبور ( عدم حجيّت خبر واحد ) به سه دليل از ادله اربعه استدلال شده است :
دليل اول : عمومات و مطلقاتى از قرآن كه به عموم يا اطلاقشان از پيروى نمودن از غير علم نهى كرده و فرموده :
« وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ »
« 6 » از تبعيت گمان مذمت كرده و فرموده :
« إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ » *
« 7 »
« إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً »
« 8 » و خبر واحد هم غير علم است . پس پيروى از ان منهى و حرام است و نيز خبر واحد از
هامش
( 1 ) - الذريعة ، ج 2 ، ص 528 .
( 2 ) - المهذّب ، ص .
( 3 ) - الغنيه از جوامع فقهى ، ص 537 .
( 4 ) - سرائر ، ج 1 ، ص 47 .
( 5 ) - مجمع البيان ، ج 5 ، ص 123 .
( 6 ) - سوره اسراء ، آيه 37 .
( 7 ) - سوره انعام ، آيه 116 ؛ سوره يونس ، آيه 66 .
( 8 ) - سوره نجم ، آيه 28 .