است يا نه ؟ مرحوم آخوند به چهار مسلك به اجمال اشاره مىكنند :
1 - مسلك خود مرحوم آخوند : موضوع علم اصول منحصر به ادلّهء اربعه نيست ، بلكه به مراتب وسيعتر از آن است و به تعبير مرحوم مظفر ، هرآن چيزى كه صلاحيت دارد كه دليل و حجّت بر حكم شرعى باشد . « چ » و به قول مرحوم آخوند ، هر چيزى كه نتيجه آن در طريق استنباط باشد و از آن استنباط حكم شرعى ميسور و مقدور باشد ، خواه از ادله اربعه باشد ( كتاب ، سنت ، اجماع و عقل ) و خواه از اين ادله نباشد ؛ مثل شهرت فتوايى ، قياسى و استحسان بر مسلك اهل سنت ، خبر واحد هم از ادله اربعه نيست ( زيرا نه كتاب است ، قول زراره كه قرآن نيست ، نه سنت است ، سنت قول معصوم است نه قول زراره و امثال او ، نه اجماع است و نه حكم عقل كه پرواضح است . ) معذلك از امورى است كه نتيجهاش در طريق استنباط حكم شرعى است . به اين بيان ، قول زراره از امام صادق عليه السّلام خبر واحد است ( صغرى ) و خبر واحد حجّت است ( كبرى ) پس نقل زراره حجّت است ( نتيجه ) و مجتهد مىتواند به استناد اين خبر ، به وجوب فلان امر فتوا دهد و در حق پيروانش فلان امر را واجب يا حرام كند . ( البته بحثهاى حجيّت خبر واحد تنها خبر واحد را از لحاظ سندى ارزشمند مىكند و اما از حيث دلالت كه نص يا ظاهر يا مجمل است ، ربطى به اين بحث ندارد ، معارض دارد يا نه ، ربطى به اين بحث ندارد . در مقام بيان واقع صادر شده يا در مقام تقيّه ، ربطى به ما نحن فيه ندارد . هركدام در جاى خود بحث شده است . ) طبق بيانات مذكور مسئله حجيت خبر واحد از مسائل اصلى علم اصول و جاى بحث از آن علم اصول است و استطرادى نيست .
2 - مسلك مشهور : موضوع علم اصول خصوص ادله اربعه با وصف دليليت و حجيّت است كه وصف مزبور ، جزء يا قيد موضوع است و مثلا كتابى كه اين صفت دارد حجّت است موضوعيّت دارد و . . . اين مسلك دو اشكال دارد :
اولا يك چهارم بحثهاى اصولى را مباحث حجّت تشكيل مىدهند و طبق بيان مزبور بايد تمام اينها از مسئله اصولى بودن خارج شوند و در مبادى دانش اصول داخل باشند ؛
هامش
( چ ) - اصول فقه ، ج 3 و 4 ، ص 11 .