الف ) اگر ناقل اجماع ، اجماع حسى و دخولى را نقل كند ( يعنى مستقيما از زبان امام عليه السّلام نظر امام را گرفته و براى ما حكايت مىكند ، و لو شخص امام را نشناخته است . ) چنين اجماع منقولى مثل خبر واحد است و همانطور كه خبر واحد حجّت است اجماع مزبور هم حجت است . ( با اين تفاوت كه خبر واحد بالمطابقه و مستقيما حاكى از قول و نظر امام عليه السّلام است و اجماع مزبور بالتضمن دال بر رأى امام است ) .
ب ) اگر ناقل اجماع ، اجماع حدسى ( به معناى عام كلمه كه شامل ملازمه عقليّه و عاديه هم بشود . ) را نقل مىكند و براى خود او از اين طريق قطع به رأى امام عليه السّلام پيدا شده و منقول اليه نيز با او همعقيده است ، باز چنين اجماعى در حكم خبر واحد است و حجّت مىباشد ( با اين تفاوت كه خبر واحد بالمطابقه حاكى از رأى امام است و اجماع مزبور بالملازمه و به دلالت التزامى كاشف از رأى امام است . ) در نتيجه اجماع مزبور كه حجّت است ، همچون خبر واحد به اقسام اربعه تقسيم مىشود :
1 - اجماع صحيح : حاكى آن امامى عدل است .
2 - اجماع موثق : ناقل آن فردى مورد وثوق و متحرز از كذب است ، و لو امامى هم نباشد .
3 - اجماع حسن : حاكى آن امامى ممدوح است ؛ ولى تزكيه و تعديل نشده .
4 - اجماع ضعيف : ناقل آن فرد فاسقى است .
و نيز همان احكام و آثارى كه خبر واحد دارد كه حجيّت باشد ( به معناى منجزيت عند الإصابة و معذّريت عند الخطأ ) اجماع منقول مزبور هم دارد .
ج ) ولى اگر منقول اليه همعقيده با ناقل نيست و ملازمه عقلى يا عادى را قبول ندارد ، يا حدس اتفاقى براى او پيدا نشده ، چنين اجماعى از ناحيه نقل مسبب و رأى امام عليه السّلام مثل خبر واحد نيست كه حجّت و لازم الاتباع باشد ؛ ولى از ناحيه نقل سبب به مقدارى كه ناقل ، آراء فقهاء را نقل مىكند ( مثلا فتاواى عصر واحد را ، يا مشاهير قوم را و . . . ) از او مىپذيريم ، و گرچه به صورت مجمل و سربسته فرموده كه اجمع العلماء على كذا و نام آنها را يكيك نياورده از آنجا كه عادل است .
و چنين ادعايى مىكند مثل آن است كه تفصيلا آنها را نام برده باشد و براى منقول اليه
شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 140
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٤٠