مثل : « اكرم العلماء و اطعم الفقراء و احترم الاطباء الا الفاسقين منهم . » كه هر عامى حكم جدا دارد .
ج ) اخراج و استثناء گاهى واحد است و گاهى متعدد ؛ يعنى گاهى يك الا و استثناء بيشتر نيست ، مثل : « اكرم العلماء الا زيدا ، يا اكرم العلماء الا الفساق منهم . » و گاهى چندين اخراج و استثناء است مثل : « الا زيدا و الا بكرا و . . . يا الا الخويين و الا الحكماء و . . . » در فرض اوّل هم كه اخراج واحد است ، گاهى مخرج به اين اخراج ( يعنى مستثنى ) واحد است مثل : الا زيدا و گاهى مخرج متعدد است مثل : الا زيدا و خالدا و عليا ، يا الا الفاسقين كه عنوان ظاهرى يكى است ؛ ولى مصاديق متعددى دارد و با يك اخراج ، همه آنها خارج مىشوند . ( فى المثل در امور تكوينى گاهى صياد تور ماهيگيرى را به دريا مىاندازد كه يك ماهى بيرون مىآورد گاهى هم صدها ماهى صيد مىكند . در اينجا مخرجها از دريا متعدد است ؛ ولى اخراج واحد است يعنى با يك تور انداختنى ، آنهمه صيد نصيبش شده . ) و متقابلا در فرض وحدت اخراج ، گاهى مخرج عنه ( مستثنى منه ) نيز واحد است ، مثل « اكرم العلماء الا زيدا » و گاهى مخرج عنه متعدد است ( كه مفروض بحث ما است ) . با توجه به اين نكات :
كلمه الا براى اخراج وضع شده است و هميشه هم در همين معنا استعمال مىشود . هيچ فرقى ندارد كه مخرجها و مستثنىها متعدد باشند و با يك اخراج همه آنها استثناء شوند يا مخرج واحد باشد و يك فرد يا عنوان را خارج كند و چنان نيست كه اگر مخرجها متعدد شد ، چندين اخراج تحقق يابد و استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد صورت پذيرد و محال باشد . همچنين هيچ فرقى ندارد كه مخرجعنهها و مستثنىمنهها متعدد باشند و با يك اخراج از چند جمله ، افرادى را استثناء كنيم و يا مخرج عنه واحد باشد و از يك عامّ اخراج صورت پذيرد و باز چنان نيست كه اگر مخرج عنه متعدد شد و از چند استثناء صورت گرفت اخراجها هم متعدد باشد و استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد باشد تا بگوييد محال است . وجدانا اخراج واحد است . همچنين هيچ فرقى ندارد كه در باب حروف مسلك آخوند را اختيار كنيم و بگوييم كه حروف هم وضع و موضوع له آنها عامّ و
شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 318
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣١٨