احتمالات . 2 - مقام اثبات و دلالت و اختيار يكى از احتمالات .
مقام اوّل : مجموعهء احتمالاتى كه وجود دارد پنج احتمال است .
احتمال اوّل : از ظهور مفهوم در عموميّت رفع يد كرده و آن را با منطوق ديگرى تخصيص بزنيم كه روش معقول و متداول است و هر عامّى را با خاصّ تخصيص مىزنند و از موارد جمع عرفى است . و بگوئيم كه اگر خفاء اذان نشد ، قصر واجب نيست مطلقا . مگر در صورتى كه خفاء جدران شود كه اين به صورت يك تبصره مطرح مىشود و اين هم مجوّز قصر است . و ما من عامّ الّا و قد خصّ . و نيز اگر خفاء جدران نشد ، قصر واجب نيست مطلقا . مگر در صورتى كه خفاء اذان شود كه اين نيز تبصرهاى برآن عامّ است و نتيجه اين تخصيصها رفع يد از ظهور در انحصار است ؛ يعنى شرط اوّل علّت منحصره نيست و شرط دوّم نيز نسبت به اولى علّت منحصره نيست و حصر حقيقى نيست . آرى حصر اضافى است ؛ يعنى نسبت به امر ثالث و رابع علت منحصره است و نفى ثالث مىكنند . پس فايدهء تخصيص و رفع يد از ظهور در عموم مفهوم ( نه از اصل مفهوم ) اين است كه هر دو شرطيّه دستبهدست هم داده و نفى ثالث مىكنند يعنى دلالت دارند كه عامل ديگرى در وجوب قصر دخالت ندارد . اگر هر دو شرط منتفى شد ، وجوب قصر هم منتفى است ؛ ولى اگر يكى منتفى شد ، ممكن است ديگرى جاى او را گرفته و بر وجوب قصر دلالت كند و منحصر به يكى از آن دو نيست .
احتمال دوّم : همه جا جمله شرطيّه مفهوم دارد ، مگر در اينگونه موارد كه در اينجاها ما طرفداران مفهوم مثل منكرين مفهوم باشيم و بگوئيم كه در اينگونه موارد اصلا دو جملهء شرطيّه مفهوم ندارد و از اصل ظهور در مفهوم طرف نظر كنيم كه باز هم تعارض مرتفع مىشود ؛ زيرا دو منطوق كه تعارض ندارد و مفهوم هم كه نيست تا منشأ تعارض گردد .
نتيجه اين احتمال آن است كه هركدام از دو شرط خفاء اذان و خفاء جدران مستقلا شرط وجوب قصر هستند ؛ ولى اينكه آيا غير از آن دو عامل ديگرى در وجوب قصر دخالت دارد يا نه ؟ دو جمله از اين بابت ساكت است و نفى ثالث نمىكنند .
احتمال سوم : از ظهور دو شرطيّه در استقلال رفع يد كنيم و بگوئيم كه در اينگونه موارد
شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 165
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص١٦٥