مىشود :
الف ) گاهى قيام مبدأ به ذات صدورى است يعنى مبدأ از ذات صادر شده است [ مثل ضرب و تكلّم و كتابت و . . . كه مىگوئيم : زيد ضارب ، بكر متكلّم و . . . ]
ب ) و گاهى قيام حلولى است يعنى مبدأ حالّ و ذات محلّ است . [ مثل قيام و قعود ، سواد و بياض و . . . كه بر جسم و ذات حلول مىكنند . ] دو قسم مذكور مربوط به اختلاف موادّ بود .
ج ) و گاهى قيام به نحو وقوع عليه است ، يعنى مبدأ بر روى ذات واقع شده است .
[ مثل : زيد مضروب كه ضرب بر زيد واقع شده ، القرطاس مكتوب كه كتابت بر كاغذ حلول كرده ]
د - و گاهى به نحو وقوع فيه است ، يعنى مبدأ در ظرف زمانى يا مكانى ذات واقع شده است . [ مثل يوم الجمعة مقتل زيد ، المسجد مسجد بكر و . . . كه قتل و سجده در فلان زمان يا مكان واقع شده است . ] اين دو قسم هم مربوط به اختلاف هيئات بود . ضمنا هر چهار قسم مربوط به فرضى است كه ميان مبدأ و ذات مغايرت مصداقى و خارجى وجود دارد .
ه - و گاهى قيام انتزاعى است ، به اين صورت كه مبدأ از ذات انتزاع مىشود و بر ذات حمل مىشود و با ذات تغاير مفهومى دارد ولى از لحاظ مصداق خارجى اتّحاد دارند .
مانند صفات كماليّه خداوند نسبت به ذات الهى كه در امر رابع گفته شد .
و - و گاهى قيام مبدأ به ذات انتزاعى است ، ولى نه به اين صورت كه مبدأ در خارج موجود است و غير ذات يا عين ذات است ، بلكه مبدأ اصلا وجود خارجى ندارد و آنكه در خارج هست ، منتزع منه يا مبدأ انتزاع است و خود مبدأ صرفا يك امر اضافى و اعتبارى است كه در عالم اعتبار وجود دارد نه در خارج . مثل ملكيّت و زوجيّت و رقيّت و حريّت و . . . كه در خارج ذات مالك و زوج و . . . و ذات مملوك و زوجه و . . . وجود دارد ولى شىء ثالثى به نام علقهء زوجيّت و ملكيّت و . . . موجود نيست ، بلكه اينها اعتباراتى عقلائى و شرعى هستند كه در عالم اعتبار موجودند . و مرحوم آخوند اسم اينها را خارج محمول مىگذارند . بيان ذلك : محمولات به پنج دسته تقسيم مىشوند :
شرح كفاية الأصول (فارسى) — صفحة 314
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٣١٤