ديگران گفتهاند [ مثل شيخ اعظم در تقريرات « 1 » كه چهار وجه اول تا چهارم را از زبان اصوليين آورده ] و چه جا دارد كسى بگويد ( مثل وجه پنجم كه خود آخوند ( ره ) افزوده ) تماما مبتلا به اشكال بوده و قابل قبول نيست . مجموع وجوهى كه در رابطه با تصوير قدر جامع بر مبناى اعمىها قابل ذكر مىباشد پنج وجه است كه يكيك مطرح كرده و مناقشات هر وجهى را مىآوريم .
قوله : احدها : وجه اول : اين وجه به محقق قمى در قوانين « 2 » منسوب است :
چه مانعى دارد ما بگوئيم : الفاظ عبادات براى جملهاى از اجزاء آن وضع شده است ؟ و حتى در بعض عبادات آن تعداد را با اسم و رسم و نام و نشان مشخص مىسازيم . مثلا در نماز مىگوييم آن مجموعه اركان نماز است و كلمهء صلاة اسم اركان است و براى اركان وضع شده است و صدق الاسم دائر مدار اركان است . هرجا اركان بود صلاة صادق است و هرجا اركان نبود صلاة صادق نيست .
البته در مقام امتثال نمىتوان به اركان تنها بسنده كرد . بلكه ساير اجزاء و شرائط را هم بايد اتيان كرد ولى فعلا سخن از مقام امتثال نيست ، سخن در صدق الاسم است و در اين جهت ساير اجزاء و شرائط وجودا و عدما نقشى ندارند . و صدق الاسم نفيا و اثباتا دائر مدار بود و نبود اركان است نفس اين بحث ثمره دارد كه خواهد آمد حال چنين تصويرى ايرادش چيست ؟
قوله : و فيه ما لا يخفى : مرحوم آخوند مىفرمايد : اين تصوير از قدر جامع دو ايراد عمده دارد :
1 - نه انعكاس دارد و نه اطراد ، نه جامع افراد است كه هرجا اركان بود صدق الاسم باشد نه مانع اغيار است كه هرجا اركان نبود صدق الاسم نباشد . بلكه به قول خود اعمىها خيلى جاها با اينكه ركنى از اركان هم اتيان نشده باز اسم صلاتى صادق است . فى المثل بنا بر اينكه قيام متصل به ركوع هم ركن باشد و اركان نماز پنج امر باشد ، اگر نمازگزارى تمام اجزاء و شرائط ركنى و غير ركنى را مراعات كرد و فقط قيام متصل به ركوع را نياورد و بدان
هامش
( 1 ) - مطارح الانظار ، ص 8 - 7 .
( 2 ) - قوانين الاصول ، ص 44 .