1 - از مخصصات متصله است مطلقا يعنى چه استثناء به حرف باشد از قبيل الّا و چه به اسم باشد از قبيل سوى - غير و . . . و چه به فعل باشد از قبيل حاشا - خلا - عدا و . . .
2 - از مخصصات منفصله است مطلقا
3 - تفصيل قائل شويم ميان دو قسم اول با سوّم و يا تفصيلات ديگر كه جاى اين مباحث در كتب ادبيات عرب است با حفظ اين مقدّمه مىگوئيم :
عقيدهء مرحوم شيخ اينست كه تخصيص به استثناء مطلقا از قبيل مخصصات متصله است چه به ادات استثناء از قبيل الّا باشد و يا به اسم و يا به فعل و دليل بر اين مدّعا ظهور و تفاهم عرفى است يعنى عند العرف همانطورىكه مجموع وصف و موصوف را يك جمله به حساب آورده و يك جا معنا مىكنند و مىگويند عام موصوف به يك وصف ظهور در عموم بدون وصف ندارد بلكه ظهور در افراد موصوف به آن وصف دارد هكذا در استثناء هم عرف و اهل محاوره مىگويند : مجموع كلام يعنى مستثنى منه و ادات استثناء و مستثنى ظهور در تمام الباقى دارند و مثلا معناى اكرم العلماء الّا زيدا اينست كه غير از زيد كليه علماء و دانشمندان واجب الاكرام هستند .
قوله : و لذا
شاهد و مؤيد اين مدعا هم آنست كه اگر استثناء از مخصصات متصله نبود هرآينه استثناء از كلام منفى مفيد حصر نبود فرضا گفته : اكرم العلماء بعد هم فرموده : استثنى زيدا امّا دلالت ندارد كه منحصرا زيد خارج شده و غير زيد خارج نشده و بقيه همه محرم الاكرام هستند خير ممكن است فرد ديگر هم خارج شده باشد چرا كه اثبات شىء نفى ما عدا نمىكند و حال آنكه از استثناء از نفى هر عاقلى و اهل محاورهاى حصر مىفهمد كه منحصرا آنكه اكرامش حرام نيست زيد است
شرح رسائل (فارسى) — صفحة 245
مساهمون: على محمدى خراسانى
ص٢٤٥